Akıl Sağlığı İçin Gözlem Altına Alınma: Süresi Ne Kadar, İtiraz Edilir mi?
Kardeşin bir kavgada birini yaraladı ve yargılanıyor. Uzun süredir psikiyatrik tedavi gördüğünü söylediğiniz için mahkeme "sanığın akıl sağlığının tespiti için hastanede gözlem altına alınmasına" karar verdi. "Hastanede ne kadar kalacak? Bu bir tür tutuklama mı? Karara itiraz edebilir miyiz?" diye soruyorsun. Bu rehberde Ceza Muhakemesi Kanunu'na göre gözlem altına alınmayı anlatıyoruz.
Gözlem altına alınma nedir?
Gözlem altına alınma, suç işlediği yönünde kuvvetli şüphe bulunan şüpheli veya sanığın resmi bir sağlık kurumunda belirli bir süre tutularak akıl sağlığının incelenmesidir. Amaç şu soruları cevaplamaktır:
- Kişi akıl hastası mı?
- Akıl hastasıysa ne zamandan beri hasta?
- Hastalık, kişinin davranışlarını ne ölçüde etkiliyor?
Bu soruların cevabı ceza sorumluluğunu doğrudan etkiler. Suç anında akıl hastası olan kişiye ceza yerine güvenlik tedbiri uygulanır; kısmen etkilenmişse ceza indirilebilir. Bunun için Hakkını Sor'daki akıl hastasının işlediği suç rehberine bakabilirsin.
Gözlem bir ceza veya tutuklama değildir; tıbbi bir inceleme yöntemidir. Ancak kişi bu süre boyunca kurumdan ayrılamadığı için özgürlüğünü kısıtlar. Bu yüzden kanun sıkı şartlar koymuştur.
Kim karar verir, şartları nelerdir?
Gözlem kararı için şu şartlar aranır:
- Kişinin fiili işlediği yönünde kuvvetli şüphe bulunmalıdır.
- Bir uzman hekimin gözlem önerisi olmalıdır.
- Karardan önce Cumhuriyet savcısı ve müdafi dinlenmelidir.
- Gözlem resmi bir sağlık kurumunda yapılmalıdır.
Soruşturma aşamasında kararı sulh ceza hâkimi, kovuşturma, yani dava aşamasında ise mahkeme verir. Savcı tek başına gözlem kararı veremez.
Şüphelinin veya sanığın avukatı yoksa, hâkim veya mahkemenin istemi üzerine baro bir avukat görevlendirir. Yani gözlem kararı avukatsız verilemez. Zorunlu avukat konusunda Hakkını Sor'daki zorunlu müdafi rehberine bakabilirsin.
Gözlem süresi ne kadar?
- Gözlem süresi en fazla üç haftadır.
- Bu süre yetmezse sağlık kurumunun istemi üzerine her seferinde üç haftayı geçmemek üzere ek süre verilebilir.
- Ek sürelerle birlikte toplam süre üç ayı geçemez.
Süre dolduğunda kurum raporunu hazırlar. Rapordaki sonuca göre yargılama devam eder ya da kişi hakkında güvenlik tedbiri değerlendirilir.
Karara itiraz edilebilir mi?
Evet. Gözlem altına alınma kararına itiraz edilebilir. İtiraz, kararı öğrendiğin günden itibaren iki hafta içinde kararı veren hâkimliğe veya mahkemeye dilekçeyle yapılır.
Gözlemde önemli bir ayrıntı var: itiraz, kararın yerine getirilmesini durdurur. Yani itiraz sonuçlanana kadar kişi gözlem için kuruma gönderilmez.
İtirazda şu noktaları ileri sürebilirsin:
- Uzman hekim önerisi alınmamış
- Savcı veya avukat dinlenmeden karar verilmiş
- Kuvvetli suç şüphesi yok
- Akıl sağlığı ayakta muayene veya mevcut raporlarla tespit edilebilir, kurumda tutmaya gerek yok
Yargılama durursa da gözlem yapılabilir
Sanık suçtan sonra akıl hastalığına yakalandıysa ve bu yüzden yargılamaya katılamıyorsa yargılama durdurulabilir. Bu durumda da hastalığın varlığını ve süresini belirlemek için gözlem kararı verilebilir.
Kısaca yapılacaklar
- Gözlem kararında uzman hekim önerisinin bulunup bulunmadığını kontrol et.
- Avukat yoksa baro tarafından görevlendirilmesini iste.
- Karara itiraz edeceksen iki haftalık süreyi kaçırma; itiraz kararın uygulanmasını durdurur.
- Kişinin önceki tedavi kayıtlarını ve doktor raporlarını dosyaya sun.
- Toplam sürenin üç ayı geçmediğini takip et.
Dayanak mevzuat
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 74: Fiili işlediği yönünde kuvvetli şüphe bulunan şüpheli veya sanık, uzman hekimin önerisi üzerine ve savcı ile müdafi dinlendikten sonra soruşturmada sulh ceza hâkiminin, kovuşturmada mahkemenin kararıyla resmi sağlık kurumunda gözlem altına alınabilir; müdafi yoksa baro görevlendirir; süre üç haftadır, ek sürelerle toplam üç ayı geçemez; karara itiraz edilebilir ve itiraz kararın yerine getirilmesini durdurur.
- 5271 sayılı Kanun m. 268: Hâkim veya mahkeme kararlarına itiraz, kanunda ayrı hüküm yoksa kararın öğrenildiği günden itibaren iki hafta içinde kararı veren mercie yapılır.
En çok sorulan sorular
Gözlem altına alınma tutuklama mı?
Hayır. Akıl sağlığını tespit etmek için yapılan tıbbi bir incelemedir; ancak süre boyunca kişi kurumdan ayrılamaz.
Gözlem süresi ne kadardır?
En fazla üç haftadır. Ek sürelerle uzatılabilir ama toplam süre üç ayı geçemez.
Savcı gözlem kararı verebilir mi?
Hayır. Soruşturmada sulh ceza hâkimi, kovuşturmada mahkeme karar verir.
Gözlem kararına itiraz edilebilir mi?
Evet, iki hafta içinde itiraz edilebilir. İtiraz kararın uygulanmasını durdurur.
Gözlem sonucu akıl hastası çıkarsa ne olur?
Suç anında akıl hastası olduğu anlaşılırsa ceza yerine güvenlik tedbiri uygulanır; kısmen etkilenmişse ceza indirilebilir.
Yaşadığın durumu Hakkını Sor'daki soru-cevap forumunda paylaşabilir, aynı şeyi yaşamış kişilerin deneyimlerinden faydalanabilirsin.