Alacağımı Borcumdan Düşebilir miyim? Borçlar Kanununda Takas
Arkadaşına 20.000 lira borcun var, ama onun da sana 15.000 lira borcu var. "Ben sana 5.000 lira öderim, ödeşmiş oluruz" diyorsun ama o kabul etmiyor ve 20.000 liranın tamamını istiyor. Ya da sana borçlu olan biri, aranızda başka bir alacağı olduğunu söyleyerek ödemeden kaçınıyor. "Alacağımı borcumdan düşebilir miyim? Takas için karşı tarafın onayı gerekir mi?" diye düşünüyorsun. Bu rehberde Borçlar Kanunundaki takası anlatıyoruz.
Takas nedir?
Takas, iki kişinin karşılıklı olarak birbirine borçlu olması halinde, borçların birbirinden düşülerek az olan tutar ölçüsünde sona ermesidir. Halk arasında buna "mahsup etmek" veya "ödeşmek" de denir.
Örneğin sen arkadaşına 20.000 lira, o da sana 15.000 lira borçluysa, takasla iki borç 15.000 lira tutarında sona erer. Geriye senin 5.000 liralık borcun kalır.
Takasın şartları
Takas yapılabilmesi için şu şartlar aranır:
- Karşılıklılık: İki kişi birbirine borçlu olmalıdır. Senin borçlu olduğun kişi, aynı zamanda sana borçlu olmalıdır.
- Aynı türden borçlar: Borçlar para veya özdeş başka edimler olmalıdır. Örneğin para borcuyla para borcu takas edilebilir; ama para borcuyla bir eşyayı teslim borcu takas edilemez.
- Muacceliyet: Her iki borç da muaccel, yani ödeme zamanı gelmiş olmalıdır.
Alacak çekişmeli olsa bile
Alacaklardan biri çekişmeli olsa bile takas ileri sürülebilir. Yani karşı taraf "sana borcum yok" diyor diye takas hakkın ortadan kalkmaz. Takasın geçerli olup olmadığına, alacağın gerçekten var olup olmadığına göre mahkeme karar verir.
Zamanaşımına uğramış alacak takas edilebilir mi?
Zamanaşımına uğramış bir alacağın takası, ancak takas edilebileceği anda henüz zamanaşımına uğramamış olması koşuluyla ileri sürülebilir.
Örneğin iki alacak da muaccel olduğunda senin alacağın henüz zamanaşımına uğramamışsa, sonradan zamanaşımı dolsa bile takası ileri sürebilirsin.
Takas nasıl yapılır?
Takas kendiliğinden gerçekleşmez. Takas, ancak borçlunun takas iradesini alacaklıya bildirmesiyle gerçekleşir.
Bildirim yapıldığında her iki borç, takas edilebilecekleri andan itibaren az olan borç tutarında sona erer.
Bu bildirimin ispat edilebilir olması için yazılı yapılması, tercihen noter aracılığıyla gönderilmesi faydalıdır. Bunu Hakkını Sor'daki ihtarname rehberinde bulabilirsin.
Takas karşı tarafın onayına bağlı değildir. Şartlar varsa, karşı taraf kabul etmese bile takas bildirimiyle borçlar sona erer.
Hangi alacaklar takas edilemez?
Bazı alacaklar, ancak alacaklının rızasıyla takas edilebilir:
- Saklanmak üzere bırakılan, yani emanet eşyanın geri verilmesine veya bedeline ilişkin alacaklar
- Haksız olarak alınmış veya aldatma sonucu alıkonulmuş eşyanın geri verilmesine veya bedeline ilişkin alacaklar
- Nafaka ve işçi ücreti gibi, borçlunun ve ailesinin bakımı için zorunlu olan alacaklar
Örneğin işveren, işçiden olan bir alacağını işçinin rızası olmadan ücretinden düşemez. Benzer şekilde nafaka borçlusu, nafaka alacaklısından olan başka bir alacağını nafakadan kendiliğinden düşemez.
Emanet eşyalarla ilgili kuralları Hakkını Sor'daki saklama sözleşmesi rehberinde bulabilirsin.
Diğer özel durumlar
- Kefil: Asıl borçlunun takas hakkı olduğu sürece, kefil de alacaklıya ödeme yapmaktan kaçınabilir.
- Üçüncü kişi yararına sözleşme: Üçüncü kişi yararına borçlanan kişi, bu borcunu sözleşmenin diğer tarafından olan alacağıyla takas edemez.
- İflas: Borçlu iflas ettiyse, alacaklılar alacakları muaccel olmasa bile bunları müflise olan borçlarıyla takas edebilir.
Takastan feragat
Borçlu, takas hakkından önceden de vazgeçebilir. Bazı sözleşmelerde "takas hakkından feragat ediyorum" şeklinde maddeler bulunur. Böyle bir madde imzaladıysan, takas hakkını kullanman mümkün olmayabilir. Bu nedenle sözleşmeleri imzalamadan önce dikkatle okumalısın.
Takas davada ve icrada nasıl ileri sürülür?
- Sana karşı alacak davası açıldıysa, takas savunmasını cevap dilekçende ileri sürebilirsin.
- Hakkında icra takibi başlatıldıysa ve borcun takasla sona erdiğini düşünüyorsan, ödeme emrine süresi içinde itiraz etmelisin.
Ödeme emrine itirazı Hakkını Sor'daki ödeme emrine itiraz rehberinde bulabilirsin.
Kısaca yapılacaklar
- Karşı tarafın sana gerçekten borçlu olduğunu ve her iki borcun ödeme zamanının geldiğini kontrol et.
- Borçların aynı türden olduğundan emin ol; genellikle para borcu olmalıdır.
- Alacağının nafaka, işçi ücreti veya emanet gibi rıza gerektiren alacaklardan olmadığını kontrol et.
- Takas iradeni karşı tarafa yazılı olarak, tercihen noter aracılığıyla bildir.
- Dava veya icra takibi varsa takas savunmasını süresi içinde ileri sür.
Dayanak mevzuat
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 139: Karşılıklı olarak para veya özdeş edimleri birbirine borçlu olanlar, her iki borç muaccel ise alacaklarını borçlarıyla takas edebilir; alacak çekişmeli olsa bile takas ileri sürülebilir; zamanaşımına uğramış alacak, takas edilebileceği anda zamanaşımına uğramamışsa takas edilebilir.
- 6098 sayılı Kanun m. 140: Asıl borçlunun takas hakkı bulundukça kefil de ifadan kaçınabilir.
- 6098 sayılı Kanun m. 141: Üçüncü kişi yararına borçlanan kişi bu borcunu diğer taraftan olan alacağıyla takas edemez.
- 6098 sayılı Kanun m. 142: Borçlunun iflasında alacaklılar, muaccel olmasa bile alacaklarını müflise olan borçlarıyla takas edebilir.
- 6098 sayılı Kanun m. 143: Takas, borçlunun takas iradesini alacaklıya bildirmesiyle gerçekleşir; her iki borç takas edilebilecekleri anda az olan tutarca sona erer.
- 6098 sayılı Kanun m. 144: Tevdi edilmiş eşyaya, haksız alınmış veya aldatmayla alıkonulmuş eşyaya ilişkin alacaklar ile nafaka ve işçi ücreti gibi zorunlu bakım alacakları ancak alacaklının rızasıyla takas edilebilir.
- 6098 sayılı Kanun m. 145: Borçlu takas hakkından önceden feragat edebilir.
En çok sorulan sorular
Takas için karşı tarafın onayı gerekir mi?
Hayır. Şartlar varsa takas iradeni bildirmen yeterlidir.
Alacağım çekişmeli, yine de takas edebilir miyim?
Evet. Alacak çekişmeli olsa bile takas ileri sürülebilir.
İşveren alacağını maaşımdan kesebilir mi?
İşçi ücreti, ancak işçinin rızasıyla takas edilebilecek alacaklardandır.
Zamanaşımına uğramış alacağımı takas edebilir miyim?
Takas edilebileceği anda, yani her iki borç da muaccel olduğunda henüz zamanaşımına uğramamışsa edebilirsin.
Takas bildirimi nasıl yapılır?
Yazılı olarak, tercihen noter aracılığıyla karşı tarafa bildirmen ispat açısından en güvenli yoldur.
Yaşadığın durumu Hakkını Sor'daki soru-cevap forumunda paylaşabilir, aynı şeyi yaşamış kişilerin deneyimlerinden faydalanabilirsin.