Boşanmada Katkı Payı ve Değer Artış Payı: Eşimin Malına Katkımı Nasıl Alırım?
Evlenmeden önce babandan kalan parayı eşinin üzerine kayıtlı evin peşinatına verdin. Ya da eşinin kendi parasıyla aldığı dairenin tadilatını senin birikiminle yaptırdınız. Şimdi boşanıyorsunuz ve "Eşimin adına kayıtlı mala katkım oldu, boşanınca payımı alabilir miyim, katkı payı davası nasıl açılır?" diye düşünüyorsun. Bu rehberde boşanmada değer artış payını ve katkı payını sade bir dille anlatıyoruz.
Önce mal rejimini bil
Eşler evlenirken başka bir mal rejimi seçmediyse, aralarında yasal mal rejimi olan edinilmiş mallara katılma rejimi geçerli olur.
Bu rejimde mallar ikiye ayrılır:
- Edinilmiş mallar: Evlilik süresince çalışarak ya da karşılığını vererek elde edilen mallar. Maaşla alınan ev, araba, birikim gibi.
- Kişisel mallar: Evlilikten önce sahip olunan mallar, evlilik sırasında miras ya da bağış yoluyla gelen mallar ve kişisel kullanım eşyaları.
Boşanmada her eş, diğer eşin edinilmiş mallarındaki artık değerin yarısı üzerinde hak sahibi olur. Buna katılma alacağı denir. Mal paylaşımının genel kurallarını Hakkını Sor'daki boşanmada mal paylaşımı rehberinde bulabilirsin.
Bu rehber ise daha özel bir durumu anlatıyor: Eşinin malına kendi malvarlığından katkıda bulunduğun durumu.
Değer artış payı nedir?
Eşlerden biri, diğerine ait bir malın edinilmesine, iyileştirilmesine veya korunmasına hiç ya da uygun bir karşılık almaksızın katkıda bulunduysa, mal rejiminin tasfiyesi sırasında o malda ortaya çıkan değer artışından katkısı oranında pay isteyebilir. Buna değer artış payı denir.
Bu hak özellikle şu durumlarda önem taşır:
- Kendi kişisel malından, örneğin evlilik öncesi birikiminden ya da miras parandan eşinin adına alınan bir eve para verdiysen.
- Eşinin evlilikten önce sahip olduğu bir evin tadilatına ya da kredi borcuna katkıda bulunduysan.
- Ailenden sana bağışlanan altınları bozdurup eşinin adına alınan bir arabaya verdiysen.
Değer artış payı nasıl hesaplanır?
Kanun hesaplama için şu kuralları koyar:
- Alacak, malın tasfiye sırasındaki değerine göre hesaplanır. Yani katkıda bulunduğun paranın o günkü değeri değil, malın bugünkü değeri esas alınır.
- Katkın oranında pay alırsın. Örneğin evin alındığı tarihteki değerinin dörtte birini sen karşıladıysan, kural olarak evin bugünkü değerinin dörtte biri oranında hak sahibi olabilirsin.
- Malın değeri düştüyse, katkının başlangıçtaki değeri esas alınır. Yani değer kaybından zarar görmezsin.
- Mal daha önce satıldıysa, alacağı hakim hakkaniyete göre belirler.
Hesaplama genellikle mahkemenin atadığı bilirkişi tarafından yapılır.
Değer artış payından vazgeçilebilir mi?
Evet. Eşler yazılı bir anlaşmayla değer artışından pay almaktan vazgeçebilir ya da pay oranını değiştirebilir. Bu yüzden boşanma sürecinde imzaladığın protokollere dikkat et. Anlaşmalı boşanma protokolünde "eşler birbirlerinden mal rejimi tasfiyesinden kaynaklanan hiçbir talepte bulunmayacaktır" gibi bir ifade varsa, bu hakkını kaybedebilirsin.
Katkı payı ile değer artış payı aynı şey mi?
Günlük dilde ikisi de "katkı payı" olarak anılır. Ancak hukuken farklı olabilir:
- 1 Ocak 2002 tarihinden sonraki evlilik dönemi için edinilmiş mallara katılma rejimi geçerlidir ve bu dönemde katkı, değer artış payı ya da katılma alacağı olarak istenir.
- 1 Ocak 2002 tarihinden önceki evlilik dönemi için eski kanundaki mal ayrılığı rejimi uygulanır ve bu dönemde edinilen mallar için katkı payı alacağı istenir.
Evliliğin 2002'den önce başladıysa, iki dönem ayrı ayrı hesaplanabilir. Bu yüzden eski evliliklerde mutlaka bir avukata danış.
Ne zaman ve nerede dava açılır?
- Boşanmada mal rejimi, boşanma davasının açıldığı tarih itibarıyla sona erer. Malların hangi gruba girdiği bu tarihteki duruma göre belirlenir.
- Mal rejiminin tasfiyesine ilişkin davalar aile mahkemesinde açılır. Bulunduğun yerde aile mahkemesi yoksa asliye hukuk mahkemesi aile mahkemesi sıfatıyla bakar.
- Mal paylaşımı davası, boşanma davasıyla birlikte açılabilir ya da boşanma kararı kesinleştikten sonra ayrıca açılabilir. Boşanmayla birlikte açılırsa mahkeme genellikle bu talebi ayırarak boşanma kararının kesinleşmesini bekler.
Dava açmadan önce zamanaşımı ve süreler konusunda bir avukatla görüşmen faydalı olur.
Hangi delilleri toplamalısın?
Değer artış payını ispat etmen için katkını belgelemen gerekir:
- Paranın senin hesabından eşinin ya da satıcının hesabına geçtiğini gösteren banka dekontları
- Bozdurduğun altınların kuyumcu fişleri
- Tadilat faturaları ve usta ödemeleri
- Miras veya bağış yoluyla gelen paranın kaynağını gösteren belgeler
- Satış sözleşmesi ve tapu kayıtları
- Ödemeleri bilen tanıklar
Elden yapılan ödemeleri ispat etmek daha zordur. Bu yüzden elinde ne kadar yazılı belge varsa topla.
Düğün takılarının ve çeyizin boşanmada kime kalacağını Hakkını Sor'daki ilgili rehberlerde bulabilirsin.
Kısaca yapılacaklar
- Eşinin adına kayıtlı mala kendi malvarlığından katkın olduysa değer artış payı isteyebilirsin.
- Pay, malın bugünkü değeri üzerinden katkın oranında hesaplanır.
- Malın değeri düştüyse katkının başlangıçtaki değeri esas alınır.
- Anlaşmalı boşanma protokolünde bu haktan vazgeçen ifadelere dikkat et.
- Banka dekontu, fatura, kuyumcu fişi gibi katkını gösteren belgeleri topla.
- Evliliğin 2002'den önce başladıysa dönemler ayrı hesaplanabilir; avukata danış.
- Davayı aile mahkemesinde aç.
Dayanak mevzuat
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 202: Eşler arasında mal rejimi sözleşmesiyle başka bir rejim seçilmedikçe edinilmiş mallara katılma rejimi geçerlidir.
- 4721 sayılı Kanun m. 219-220: Edinilmiş mallar evlilik süresince karşılığı verilerek elde edilen malvarlığı değerleridir; evlilik öncesi mallar, miras ve karşılıksız kazanmalar ise kişisel maldır.
- 4721 sayılı Kanun m. 225/2: Boşanma halinde mal rejimi dava tarihinden geçerli olmak üzere sona erer.
- 4721 sayılı Kanun m. 227: Diğer eşe ait malın edinilmesine, iyileştirilmesine veya korunmasına uygun karşılık almadan katkıda bulunan eş, tasfiye sırasında o maldaki değer artışından katkısı oranında pay alır; değer kaybında katkının başlangıçtaki değeri esas alınır; eşler yazılı anlaşmayla bu paydan vazgeçebilir veya oranı değiştirebilir.
- 4721 sayılı Kanun m. 236: Her eş, diğer eşe ait artık değerin yarısı üzerinde hak sahibidir.
En çok sorulan sorular
Eşimin adına alınan eve para verdim, boşanınca geri alabilir miyim?
Kendi kişisel malından katkıda bulunduysan, değer artış payı olarak evin bugünkü değeri üzerinden katkın oranında alacak isteyebilirsin. Katkını banka dekontu gibi belgelerle ispat etmen gerekir.
Katkı payı nasıl hesaplanır?
Katkının malın alındığı tarihteki değere oranı bulunur ve bu oran malın tasfiye tarihindeki değerine uygulanır. Hesaplamayı genellikle bilirkişi yapar.
Ev satıldıysa katkı payı alabilir miyim?
Evet. Mal daha önce elden çıkarıldıysa, ödenecek alacağı hakim hakkaniyete uygun olarak belirler.
Anlaşmalı boşanmada katkı payı istenebilir mi?
Protokolde bu konuda bir düzenleme yoksa ayrıca dava açılabilir. Ancak protokolde mal rejiminden doğan tüm haklardan vazgeçildiği yazıyorsa bu hakkını kaybedebilirsin. İmzalamadan önce protokolü dikkatle oku.
Katkı payı davası hangi mahkemede açılır?
Aile mahkemesinde açılır. Aile mahkemesi bulunmayan yerlerde asliye hukuk mahkemesi bu davalara bakar.
Yaşadığın durumu Hakkını Sor'daki soru-cevap forumunda paylaşabilir, aynı şeyi yaşamış kişilerin deneyimlerinden faydalanabilirsin.