Çekim Karşılıksız Çıktı: Paramı Nasıl Alırım, Çeki Yazana Ne Olur?
Mal sattın ya da hizmet verdin, karşılığında ileri tarihli bir çek aldın. Vade geldiğinde bankaya gittin ve "hesapta karşılığı yok" cevabını aldın. Bu durum hem ticaretle uğraşanların hem de ikinci el araç, ev eşyası gibi satışlarda çek kabul eden sıradan kişilerin sık yaşadığı bir sorundur. Bu rehberde, çekin karşılıksız çıkması halinde paranı nasıl alabileceğini ve çeki yazan kişinin nelerle karşılaşacağını anlatıyoruz.
Karşılıksız çek nedir?
Çek, görüldüğünde ödenmesi gereken bir ödeme aracıdır. Çeki bankaya götürdüğünde hesapta yeterli para yoksa, banka çekin arkasına ya da ayrı bir belgeye "karşılıksızdır" şerhi düşer. Hesapta paranın bir kısmı varsa, banka o kısmı öder ve kalan kısım için karşılıksızdır işlemi yapar.
İlk ve en önemli kural: Çeki süresinde bankaya götür
Çekin hem cezai hem de hukuki takibi için çeki kanuni süre içinde bankaya ibraz etmen gerekir. Bu süreler, çekin üzerindeki düzenleme tarihinin ertesi günü başlar:
- Çek, düzenlendiği yerde ödenecekse on gün
- Çek, düzenlendiği yerden başka bir yerde ödenecekse bir ay
Bu süreyi kaçırırsan, çeki yazan kişi hakkında karşılıksız çek nedeniyle şikâyet yolu kapanır. Ayrıca cirantalara (çeki sana devreden önceki kişilere) başvurma hakkını da kaybedebilirsin. Bu yüzden çeki elinde bekletme, tarihi gelince hemen bankaya götür.
Banka ne kadarını öder?
Kanun, çekin karşılıksız çıkması halinde bankaya belirli bir ödeme yükümlülüğü getirmiştir. Banka, süresinde ibraz edilen her çek yaprağı için, kanunda belirlenen ve her yıl Ocak ayında Merkez Bankası tarafından güncellenen bir tutara kadar ödeme yapar. Çek bedeli bu tutarın altındaysa, banka çek bedelinin tamamını öder. Güncel tutarı bankandan öğrenebilirsin.
Karşılıksızdır işleminde nelere dikkat etmelisin?
- Bankadan çekin arka yüzüne ibraz tarihini, hesap durumunu ve bankanın ödediği miktarı yazmasını iste.
- İşlemi yapan banka görevlisinin adı ve imzası da çek üzerinde yer almalıdır.
- Çekin aslını sakla, mutlaka fotokopisini al. Banka, şikâyette kullanman için çekin fotokopisini onaylayarak verebilir.
Paranı nasıl alırsın?
Kambiyo senetlerine özgü icra takibi
Karşılıksız çıkan çek için en hızlı yol, icra dairesinde kambiyo senetlerine özgü haciz yoluyla takip başlatmaktır. Bu takipte çekin aslı icra dairesine verilir. Borçlu ödeme yapmazsa, mallarına ve maaşına haciz konulabilir.
Kimden isteyebilirsin?
Çeki yazan kişiden (düzenleyen) ve çeki sana devreden cirantalardan, çek bedelini faiziyle birlikte isteyebilirsin. Hepsine birlikte takip başlatabilirsin.
Zamanaşımına dikkat et
Çeki elinde tutan kişinin, çeki yazana ve cirantalara karşı başvurma hakları, ibraz süresinin bitiminden itibaren üç yıl içinde zamanaşımına uğrar. Bu süreyi geçirmeden takip başlatmalısın.
Çeki yazana ne olur?
Karşılıksız çek suçu ve adli para cezası
Çeki süresinde bankaya ibraz ettin ve karşılıksızdır işlemi yapıldıysa, çek hesabı sahibi hakkında şikâyette bulunabilirsin. Mahkeme, her bir çek için adli para cezasına hükmeder. Bu ceza, çekin karşılıksız kalan miktarından az olamaz.
Çek yasağı
Mahkeme ayrıca, çeki yazan kişi hakkında çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına karar verir. Yargılama sürerken de bu yasak tedbir olarak uygulanır. Yani bu kişi bir süre yeni çek yazamaz ve çek hesabı açamaz.
Şirket çeklerinde kim sorumlu?
Çek bir şirket adına yazılmışsa, çekin karşılığını bulundurmakla şirketin mali işlerinden sorumlu yönetim organı üyesi yükümlüdür. Böyle bir görevlendirme yoksa, yönetim organını oluşturan kişiler sorumlu olur.
Şikâyet nereye ve ne zamana kadar yapılır?
- Şikâyet, icra ceza mahkemesine dilekçeyle yapılır.
- Çekin bankaya ibraz edildiği yer, çek hesabının açıldığı şube, hesap sahibinin ya da senin yerleşim yerindeki mahkemeye başvurabilirsin.
- Şikâyet hakkın, karşılıksızdır işlemini öğrendiğin tarihten itibaren üç ay ve her halde işlemin yapıldığı tarihten itibaren bir yıl içinde kullanılmalıdır.
Borçlu öderse ne olur?
Çeki yazan kişi, karşılıksız kalan çek bedelini faiziyle birlikte tamamen öderse, dava düşer. Mahkûmiyet kesinleşmiş olsa bile, ödeme yapılırsa hüküm bütün sonuçlarıyla ortadan kaldırılır. Şikâyetten vazgeçmen halinde de aynı sonuç doğar. Bu durum, borçluyu ödemeye teşvik eden önemli bir baskı aracıdır.
Kısaca yapılacaklar
- Çeki üzerindeki tarihten itibaren on gün (başka yerde ödenecekse bir ay) içinde bankaya götür.
- Karşılıksızdır şerhinin çekin arkasına eksiksiz yazılmasını sağla.
- Çekin aslını sakla, fotokopisini al.
- Paran için kambiyo senetlerine özgü icra takibi başlat.
- Ceza için üç ay içinde icra ceza mahkemesine şikâyette bulun.
- Zamanaşımı süresini kaçırma.
Dayanak mevzuat
- 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 796: Çek, düzenlendiği yerde ödenecekse on gün, başka bir yerde ödenecekse bir ay içinde bankaya ibraz edilmelidir; süreler düzenleme tarihinin ertesi günü başlar.
- 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 814: Hamilin düzenleyene ve cirantalara karşı başvurma hakları, ibraz süresinin bitiminden itibaren üç yılda zamanaşımına uğrar.
- 5941 sayılı Çek Kanunu m. 3: Banka, süresinde ibraz edilen her çek yaprağı için her yıl güncellenen bir tutara kadar ödeme yapmakla yükümlüdür.
- 5941 sayılı Çek Kanunu m. 5: Karşılıksızdır işlemine sebep olan kişi hakkında, hamilin şikâyeti üzerine, karşılıksız kalan miktardan az olmamak üzere adli para cezası ile çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağına hükmolunur; davalar icra mahkemesinde görülür.
- 5941 sayılı Çek Kanunu m. 6: Karşılıksız kalan bedeli faiziyle tamamen ödeyen kişi hakkında davanın düşmesine veya hükmün bütün sonuçlarıyla ortadan kaldırılmasına karar verilir.
- 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu m. 347: Şikâyet hakkı, fiilin öğrenildiği tarihten itibaren üç ay ve her halde fiilin işlendiği tarihten itibaren bir yıl geçmekle düşer.
En çok sorulan sorular
İleri tarihli çeki tarihinden önce bankaya götürebilir miyim?
Kanuna göre çek görüldüğünde ödenir. Düzenleme tarihinden önce bankaya götürülen çek, ibraz günü ödenir. Ancak hesapta para yoksa ve tarihinden önce ibraz ettiysen, karşılıksız çek nedeniyle şikâyet hakkı doğmaz. Bu yüzden çeki üzerindeki tarihte ya da sonraki ibraz süresi içinde bankaya götürmen daha doğrudur.
İbraz süresini kaçırdım, paramı alamaz mıyım?
Ceza şikâyeti ve cirantalara başvurma hakkını kaybedebilirsin, ancak çeki yazan kişiden alacağın ortadan kalkmaz. Bu durumda genel hükümlere göre icra takibi veya alacak davası yoluna gidebilirsin. Bir avukatla görüşmen faydalı olur.
Karşılıksız çek yüzünden hapse girilir mi?
Karşılıksız çek suçunun cezası adli para cezasıdır. Ancak bu para cezası ödenmezse, kanuna göre hapse çevrilebilir. Borcu faiziyle ödeyen kişi hakkında ise dava düşer.
Çeki bana ciro eden kişiden de para isteyebilir miyim?
Evet. Çeki süresinde bankaya ibraz ettiysen, çeki yazan kişi ile birlikte çeki sana devreden cirantalardan da bedeli isteyebilirsin. İcra takibini hepsine birlikte başlatabilirsin.
Banka karşılıksızdır şerhi yazmak istemiyor, ne yapmalıyım?
Karşılığı olmayan bir çek için talebine rağmen karşılıksızdır işlemi yapmayan banka görevlisi hakkında kanunda hapis cezası öngörülmüştür. Bankadan işlemin yapılmasını yazılı olarak iste, sonuç alamazsan şikâyet yoluna gidebilirsin.
Yaşadığın durumu Hakkını Sor'daki soru-cevap forumunda paylaşabilir, aynı şeyi yaşamış kişilerin deneyimlerinden faydalanabilirsin.