Ceza Davasında Tercüman Hakkı: Türkçe Bilmeyen ve Engelliler Ne Yapmalı?
Annen Türkçeyi çok az biliyor ve komşusuyla yaşadığı bir tartışma yüzünden ifadeye çağrıldı. "Ne sorulduğunu anlamadan imza atarsa ne olacak?" diye endişeleniyorsun. Ya da bir yabancı uyruklu arkadaşın sanık olarak yargılanıyor ve duruşmada kendini anlatamıyor. Belki de işitme engelli bir yakının bir suçun mağduru oldu ve ifadesinin nasıl alınacağını bilmiyorsun. "Ceza davasında tercüman hakkı var mı? Tercümanın ücretini kim öder?" diye soruyorsun. Bu rehberde Ceza Muhakemesi Kanunu'ndaki tercüman hakkını anlatıyoruz.
Kimler tercüman hakkından yararlanır?
Sanık veya mağdur, meramını anlatabilecek ölçüde Türkçe bilmiyorsa, mahkeme tarafından atanan bir tercüman aracılığıyla duruşmadaki iddia ve savunmaya ilişkin esaslı noktalar kendisine tercüme edilir.
Engelli olan sanığa veya mağdura da duruşmadaki iddia ve savunmaya ilişkin esaslı noktalar anlayabilecekleri biçimde anlatılır. Örneğin işitme engelli bir kişi için işaret dili tercümanı görevlendirilir.
Soruşturma aşamasında da geçerli
Tercüman hakkı yalnızca duruşmada değil, soruşturma evresinde de geçerlidir. Savcılıkta veya kollukta ifadesi alınan şüpheli, mağdur veya tanık Türkçe bilmiyorsa ya da engelliyse, ona da tercüman sağlanır. Bu aşamada tercümanı hâkim veya Cumhuriyet savcısı atar.
İfade sürecinin tamamı için Hakkını Sor'daki ifadeye çağrıldım, ne yapmalıyım rehberine bakabilirsin.
Tercümanın ücretini kim öder?
Meramını anlatabilecek ölçüde Türkçe bilmeyen veya engelli olan kişi için mahkeme, hâkim veya savcı tarafından atanan tercümanın ücretini sen ödemezsin. Bu durumda tercüman, bu hakkın bir gereği olarak devlet tarafından sağlanır.
Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi de, mahkemede kullanılan dili anlamayan veya konuşamayan sanığa ücretsiz tercüman yardımı sağlanmasını güvence altına alır.
Türkçe bilen sanığın başka dilde savunması
Türkçe bilen sanık da şu aşamalarda sözlü savunmasını, kendisini daha iyi ifade edebileceğini söylediği başka bir dilde yapabilir:
- İddianamenin anlatılmasından sonra
- Esas hakkındaki mütalaanın verilmesinden sonra
Bu durumda tercümanı, adalet komisyonlarının oluşturduğu listeden sanık seçer. Ancak bu tercümanın giderleri devlet hazinesince karşılanmaz; ücreti sanık öder. Bu imkân, yargılamayı uzatmak amacıyla kötüye kullanılamaz.
Tercümanlar nasıl seçilir?
Tercümanlar, il adli yargı adalet komisyonlarınca her yıl düzenlenen listelerde yer alan kişiler arasından seçilir. Hâkim ve savcılar yalnızca bulundukları ilin listesinden değil, diğer illerin listelerinden de tercüman seçebilir.
Tercüman sağlanmazsa
Türkçe bilmeyen bir sanığa veya şüpheliye tercüman sağlanmadan ifade alınması veya yargılama yapılması, savunma hakkının ciddi bir ihlalidir. Böyle bir durumda:
- İfade veya duruşma tutanağına tercüman talebinin reddedildiğini yazdır.
- Avukatın varsa durumu hemen ona bildir.
- Karara karşı istinaf veya temyiz aşamasında bu ihlali ileri sür.
Avukat hakkı için Hakkını Sor'daki gözaltına alındığında hakların nelerdir rehberine bakabilirsin.
Kısaca yapılacaklar
- Türkçeyi yeterince anlamıyorsan ifadenin başında bunu açıkça söyle ve tercüman iste.
- Anlamadığın bir metni imzalama; önce tercüme edilmesini iste.
- Engelli bir yakının ifade verecekse, işaret dili veya uygun iletişim desteği istendiğinden emin ol.
- Tercüman talebinin reddedildiğini tutanağa geçirt.
- Türkçe biliyor ama başka bir dilde daha iyi savunma yapacaksan, tercümanı listeden seçebileceğini ve ücretini senin ödeyeceğini bil.
Dayanak mevzuat
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 202: Meramını anlatabilecek ölçüde Türkçe bilmeyen sanık veya mağdura mahkemece atanan tercüman aracılığıyla iddia ve savunmanın esaslı noktaları tercüme edilir; engelli sanık veya mağdura anlayabileceği biçimde anlatılır; bu hükümler soruşturmada dinlenen şüpheli, mağdur ve tanıklara da uygulanır ve tercümanı hâkim veya savcı atar; sanık iddianamenin anlatılması ve mütalaa üzerine sözlü savunmasını daha iyi ifade edebileceği başka bir dilde yapabilir, bu tercümanı listeden kendisi seçer ve giderleri hazineden karşılanmaz; tercümanlar adalet komisyonlarınca her yıl düzenlenen listelerden seçilir.
En çok sorulan sorular
Türkçe bilmeyen kişiye tercüman verilir mi?
Evet. Meramını anlatabilecek ölçüde Türkçe bilmeyen şüpheli, sanık, mağdur ve tanığa tercüman atanır.
Tercümanın ücretini kim öder?
Türkçe bilmeyen veya engelli olan kişiye atanan tercümanın ücretini sen ödemezsin.
İşitme engelliler için ne yapılır?
İddia ve savunmanın esaslı noktaları, örneğin işaret dili tercümanı aracılığıyla anlayabilecekleri biçimde anlatılır.
Türkçe biliyorum ama ana dilimde savunma yapabilir miyim?
İddianamenin anlatılması ve mütalaa üzerine sözlü savunmanı başka bir dilde yapabilirsin. Ancak bu tercümanın ücretini sen ödersin.
Tercüman olmadan ifadem alındı, ne yapabilirim?
Bu durumu avukatına bildir ve kanun yolu aşamasında savunma hakkının ihlali olarak ileri sür.
Yaşadığın durumu Hakkını Sor'daki soru-cevap forumunda paylaşabilir, aynı şeyi yaşamış kişilerin deneyimlerinden faydalanabilirsin.