Çırak Nasıl Çalıştırılır? Mesem’de Çıraklık, Ücret ve Sigorta
On beş yaşındaki oğlun ortaokulu bitirdi ve okumak yerine bir meslek öğrenmek istiyor. Mahalledeki oto tamircisi "Gelsin, yanımda çalışsın, haftalık harçlık veririm" dedi. Bir komşun ise "Sigortasız çalıştırırsa başına iş açılır, MESEM'e kaydını yaptırın" diyor. Ya da kendin bir dükkân işletiyorsun ve yanına çırak almak istiyorsun ama kurallarını bilmiyorsun. "Çırak nasıl çalıştırılır? Ne kadar ücret ödenir, sigortası kimden?" diye düşünüyorsun. Bu rehberde Mesleki Eğitim Kanunu'ndaki çıraklık kurallarını anlatıyoruz.
Çırak kimdir?
Çırak, çıraklık sözleşmesi esaslarına göre bir meslek alanında mesleğin gerektirdiği bilgi, beceri ve iş alışkanlıklarını iş içinde geliştiren kişidir. Çıraklık eğitimi mesleki eğitim merkezleri, yani halk arasında bilinen adıyla MESEM aracılığıyla yürütülür.
Aday çırak ise çıraklık yaşını doldurmamış ve çıraklıktan önce kendisine iş yeri ortamı tanıtılan kişidir.
Kimler çırak olabilir?
Mesleki eğitim merkezi programına çırak öğrenci olarak kayıt olabilmek için:
- En az ortaokul veya imam hatip ortaokulu mezunu olmak
- Bünyesi ve sağlık durumu gireceği mesleğin işlerine uygun olmak
gerekir. Tehlikeli ve çok tehlikeli işlerde çalışacak çırakların öğrenim ve yaş şartları ayrıca Milli Eğitim Bakanlığınca belirlenir.
Çırak öğrencidir, işçi değildir
Aday çırak ve çırak öğrenci statüsündedir ve öğrencilik haklarından yararlanır. İş yerinde çalışan işçi sayısına dahil edilmez.
Sözleşmesiz çırak çalıştırılamaz
Kanunun uygulandığı il ve meslek dallarında faaliyet gösteren iş yerleri, on dokuz yaşından gün almamış kişileri çıraklık sözleşmesi yapmadan çalıştıramaz.
- İş yeri sahibi, çırağı çalıştırmaya başlamadan önce velisi veya vasisiyle, reşitse kendisiyle yazılı çıraklık sözleşmesi yapmak zorundadır.
- Meslek lisesi mezunları ve kalfalık belgesi sahipleri bu kuralın dışındadır.
- İş yeri sahibi değişirse, yeni sahip aynı mesleği sürdürüyorsa ve çırak rıza gösterirse sözleşme devam eder; aynı meslek sürdürülmüyorsa sözleşme feshedilir. Bu durumda çırağın önceki çalışmaları geçerli sayılır.
Eğitim ve çalışma
- Çıraklar mesleğin özelliğine göre haftada en az sekiz saat genel ve mesleki eğitim görür. Bu eğitime katılmaları için çırağa ücretli izin verilir.
- Pratik eğitim iş yerinde, usta öğreticinin gözetiminde yapılır.
- Çıraklık bir aydan az, üç aydan fazla olmayan bir deneme dönemiyle başlar. Deneme döneminde de ücret ödenir.
- Deneme döneminden sonra taraflar on gün içinde mesleki eğitim merkezine başvurmazsa çıraklık sözleşmesi kesinleşir.
Ücret
Aday çırağa ve çırağa ödenecek ücret sözleşmeyle belirlenir, ama asgari ücretin yüzde otuzundan az olamaz. Kalfalık yeterliğini kazanmış mesleki eğitim merkezi on ikinci sınıf öğrencilerine ise asgari ücretin yüzde ellisinden az ücret ödenemez.
Çıraklara ödenen ücretler her türlü vergiden muaftır.
Sigorta
- Çırakların iş kazası, meslek hastalığı ve genel sağlık sigortası primleri, asgari ücretin yüzde ellisi üzerinden Milli Eğitim Bakanlığı bütçesinden karşılanır. Yani iş yeri sahibi bu primleri ödemez.
- İş yerinin kusuru nedeniyle meydana gelen iş kazası ve meslek hastalıklarından işveren sorumludur.
Çırağın iş kazasında yapılacaklar için Hakkını Sor'daki stajyer hakları rehberine bakabilirsin.
İzin
Aday çırağa ve çırağa iş yerince her yıl tatil aylarında bir ay ücretli izin verilir. Mazereti kabul edilenlere okul müdürlüğünün görüşü alınarak bir aya kadar ücretsiz izin de verilebilir.
Kalfalık ve ustalık
Çıraklık eğitimini tamamlayan çırak, kalfalık sınavına girer. Kalfalıktan sonra ustalık eğitimi ve sınavıyla ustalık belgesi alınabilir. Bunun için Hakkını Sor'daki ustalık belgesi nasıl alınır rehberine bakabilirsin.
Kısaca yapılacaklar
- Çocuğun çırak olarak çalışacaksa önce bir mesleki eğitim merkezine kaydını yaptır.
- İş yeri sahibiyle yazılı çıraklık sözleşmesi imzala.
- Ücretin asgari ücretin yüzde otuzundan az olmadığını kontrol et.
- Haftalık eğitim günlerinde çocuğun ücretli izinli olduğunu bil.
- İş yeri sahibiysen çırağı sözleşmesiz çalıştırma ve tehlikeli işlerde özel kurallara uy.
- Her yıl bir aylık ücretli izni kullandır.
Dayanak mevzuat
- 3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu m. 3: Çırak, sözleşme esaslarına göre mesleğin bilgi, beceri ve iş alışkanlıklarını iş içinde geliştiren kişidir.
- 3308 sayılı Kanun m. 10-11: Çırak öğrenci olmak için en az ortaokul mezunu ve mesleğe sağlık yönünden uygun olmak gerekir; çıraklar öğrenci statüsündedir ve işçi sayısına dahil edilmez.
- 3308 sayılı Kanun m. 12: Çıraklar haftada en az sekiz saat eğitim görür ve bunun için ücretli izin verilir; pratik eğitim usta öğretici gözetiminde yapılır.
- 3308 sayılı Kanun m. 13-14: Kapsamdaki iş yerleri on dokuz yaşından gün almamış kişileri çıraklık sözleşmesi yapmadan çalıştıramaz; sözleşme yazılıdır; çıraklık bir ila üç aylık deneme dönemiyle başlar ve bu dönemde ücret ödenir.
- 3308 sayılı Kanun m. 25: Çırağa asgari ücretin yüzde otuzundan, kalfalık yeterliğini kazanmış on ikinci sınıf öğrencilerine yüzde ellisinden az ücret ödenemez; ücretler vergiden muaftır; iş yerinin kusurundan doğan iş kazasından işveren sorumludur; sigorta primleri asgari ücretin yüzde ellisi üzerinden Bakanlık bütçesinden karşılanır.
- 3308 sayılı Kanun m. 26: Her yıl tatil aylarında bir ay ücretli izin verilir.
En çok sorulan sorular
Çırağa ne kadar ücret ödenir?
Asgari ücretin yüzde otuzundan az olamaz. Kalfalık yeterliğini kazanmış on ikinci sınıf öğrencilerine yüzde ellisinden az ödenemez.
Çırağın sigortasını kim öder?
İş kazası, meslek hastalığı ve genel sağlık sigortası primleri Milli Eğitim Bakanlığı bütçesinden karşılanır.
Çırak sözleşmesiz çalıştırılabilir mi?
Kanunun uygulandığı il ve mesleklerde on dokuz yaşından gün almamış kişiler çıraklık sözleşmesi yapılmadan çalıştırılamaz.
Çırak haftada kaç gün okula gider?
Haftada en az sekiz saat eğitim görür ve bu süre için ücretli izinlidir.
Çırağın yıllık izni var mı?
Evet. Her yıl tatil aylarında bir ay ücretli izin verilir.
Yaşadığın durumu Hakkını Sor'daki soru-cevap forumunda paylaşabilir, aynı şeyi yaşamış kişilerin deneyimlerinden faydalanabilirsin.