Elimden Zorla Alınan Şeyi Kendim Geri Alabilir miyim? Zilyetliğin Korunması
Bisikletini çalan kişiyi kaçarken yakaladın ve bisikletini elinden aldın. Ya da kiracısı olduğun dükkânın kapısına ev sahibi kilit taktı, "Kirayı ödemezsen içeri giremezsin" dedi. Belki de birisi bahçene girip duvar örmeye başladı. "Kendi malımı zorla geri alabilir miyim? Elimden alınan şey için ne yapabilirim?" diye düşünüyorsun. Bu rehberde Medeni Kanundaki zilyetliğin korunmasını anlatıyoruz.
Zilyetlik nedir?
Zilyetlik, bir şeyi fiilen elinde bulundurmak, onu kullanmaktır. Malik olmak ise o şeyin hukuken sahibi olmaktır. Çoğu zaman ikisi aynı kişidedir, ama her zaman değil.
Örneğin:
- Kiracı, kiraladığı evin zilyedidir; malik ise ev sahibidir.
- Ödünç aldığın kitabın zilyedi sensin; maliki arkadaşındır.
- Tamir için ustaya bıraktığın aracın zilyedi o sırada ustadır.
Kanun, bir şeyi fiilen kullanan kişiyi, malik olmasa bile korur. Kimse "Bu şey aslında benim" diyerek başkasının elindekini zorla alamaz.
Kendi gücünle korunma hakkı
Zilyet, her türlü gasp veya saldırıyı kuvvet kullanarak defedebilir. Yani elindeki şey zorla alınmak istenirse karşı koyabilirsin.
Rızan dışında elinden alınan şeyi de geri alabilirsin:
- Taşınmazlarda: El koyan kişiyi kovarak
- Taşınırlarda: Eylem sırasında veya kaçarken yakalanan kişinin elinden alarak
Önemli sınır: Durumun haklı göstermediği ölçüde kuvvet kullanmaktan kaçınmalısın. Aşırı kuvvet kullanırsan, örneğin hırsızı ciddi şekilde yaralarsan, sen de sorumlu olabilirsin.
Bu hak yalnızca o anda geçerlidir. Bisikletin bir hafta önce çalındıysa ve bugün sokakta birinin elinde görürsen, zorla almak yerine polise başvurmalısın.
Gasp edilen şeyin geri verilmesi davası
Elinden zorla alınan bir şeyi geri almak için dava açabilirsin.
- Gasbeden kişi, o şey üzerinde daha üstün bir hakkı olduğunu iddia etse bile onu geri vermek zorundadır.
- Ancak davalı, o şeyi senden geri almasını gerektiren üstün bir hakkı olduğunu derhal ispat ederse geri vermekten kaçınabilir.
- Dava, şeyin geri verilmesini ve zararın giderilmesini kapsar.
Örneğin ev sahibi kiracının dükkânına kilit takıp kiracıyı içeri sokmuyorsa, kiracı zilyetliğinin korunması için dava açabilir. Ev sahibi "Mal benim" dese bile kendi başına kiracıyı çıkaramaz; tahliye için kanuni yollara başvurmalıdır.
Saldırının önlenmesi davası
Şey elinden tamamen alınmamış ama kullanımın engelleniyorsa da dava açabilirsin.
- Saldırıda bulunan, şey üzerinde bir hak iddia etse bile zilyet ona karşı dava açabilir.
- Dava, saldırının sona erdirilmesini, sebebinin önlenmesini ve zararın giderilmesini kapsar.
Örneğin:
- Kullandığın yolun önüne taş yığılması
- Bahçene sürekli izinsiz girilmesi
- Tarlanın kenarına izinsiz duvar örülmesi
Taşınmazlarda ayrıca kaymakamlığa başvurarak daha hızlı sonuç alabilirsin. Bu yolu Hakkını Sor'daki kaymakamlığa işgal başvurusu rehberinde bulabilirsin.
Dava süresi kısa
Zilyetlik davalarında süreler çok kısadır:
- Fiili ve faili öğrendiğin tarihten itibaren iki ay içinde
- Her halükarda fiilin üzerinden bir yıl geçmeden
dava açmalısın. Bu süreler geçerse zilyetlik davası hakkın düşer. Ama malik olduğunu iddia ediyorsan, mülkiyete dayanan davalar için başka yollar açık kalır.
Kısaca yapılacaklar
- Elindeki şey zorla alınmak istenirse, ölçülü şekilde karşı koyabilirsin.
- Kaçan hırsızdan eşyanı o anda geri alabilirsin; sonradan zor kullanma, polise başvur.
- Gasp veya saldırıyı fotoğraf, video ve tanıklarla belgele.
- Fiili ve faili öğrendiğin tarihten itibaren iki ay içinde dava aç.
- Taşınmazlarda kaymakamlığa başvurmayı da değerlendir.
- Malik bile olsan, başkasının elindeki şeyi zorla alma; kanuni yollara başvur.
Dayanak mevzuat
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m. 981: Zilyet her türlü gasp veya saldırıyı kuvvet kullanarak defedebilir; alınan şeyi taşınmazlarda el koyanı kovarak, taşınırlarda eylem sırasında veya kaçarken yakalananın elinden alarak koruyabilir; ancak ölçüyü aşan kuvvetten kaçınmalıdır.
- 4721 sayılı Kanun m. 982: Zilyedin elindeki şeyi gasbeden, üstün bir hakkı olduğunu iddia etse bile geri vermekle yükümlüdür; üstün hakkını derhal ispat ederse geri vermekten kaçınabilir; dava geri verme ve zararın giderilmesine yöneliktir.
- 4721 sayılı Kanun m. 983: Zilyetliği saldırıya uğrayan, şey üzerinde hak iddia eden saldırgana karşı da saldırının sona erdirilmesi, sebebinin önlenmesi ve zararın giderilmesi için dava açabilir.
- 4721 sayılı Kanun m. 984: Gasp ve saldırı nedeniyle dava hakkı, fiilin ve failin öğrenilmesinden itibaren iki ay ve her halde fiilden itibaren bir yıl geçmekle düşer.
En çok sorulan sorular
Hırsızı yakaladım, eşyamı zorla alabilir miyim?
Eylem sırasında veya kaçarken yakaladıysan eşyanı elinden alabilirsin. Ancak durumun gerektirdiğinden fazla kuvvet kullanmamalısın.
Ev sahibi dükkâna kilit taktı, ne yapabilirim?
Zilyetliğin gasbedildiği için dava açıp dükkânın sana geri verilmesini ve zararının giderilmesini isteyebilirsin. Ev sahibi kendi başına kiracıyı çıkaramaz.
Malın sahibi benim, başkasının elinden zorla alabilir miyim?
Hayır. Malik olsan bile başkasının fiilen kullandığı şeyi zorla alamazsın. Kanuni yollara başvurmalısın.
Zilyetlik davası için ne kadar sürem var?
Fiili ve faili öğrendiğin tarihten itibaren iki ay, her halde fiilden itibaren bir yıl içinde dava açmalısın.
Bu süreyi kaçırırsam hakkımı tamamen kaybeder miyim?
Zilyetlik davası hakkın düşer, ama malik olduğunu iddia ediyorsan mülkiyete dayanan dava açma hakkın devam eder.
Yaşadığın durumu Hakkını Sor'daki soru-cevap forumunda paylaşabilir, aynı şeyi yaşamış kişilerin deneyimlerinden faydalanabilirsin.