Engelli Çalışanların Hakları: İşe Alım, Ayrımcılık ve İşten Çıkarma
Engelli raporun var ve çalışmak istiyorsun. Ancak iş görüşmelerinde engelin öğrenildiğinde geri dönüş alamıyorsun. Ya da bir işyerinde çalışıyorsun ama sana uygun bir çalışma ortamı sağlanmıyor, engelin nedeniyle farklı bir muameleye maruz kalıyorsun. Bu rehberde engelli çalışanların haklarını anlatıyoruz.
Engelli istihdam zorunluluğu
Kanun, belirli büyüklükteki işyerlerine engelli çalıştırma zorunluluğu getirmiştir:
- Elli veya daha fazla işçi çalıştıran özel sektör işyerleri, işçi sayısının belirli bir oranında engelli çalıştırmak zorundadır.
- Kamu kurumlarında da engelliler için ayrılmış bir kontenjan vardır.
Bu zorunluluğa uymayan işverenlere idari para cezası uygulanır.
İş başvurusu
İŞKUR
İŞKUR'a engelli olarak kaydolursan, engelli çalıştırma zorunluluğu olan işyerlerinin açtığı ilanlara yönlendirilebilirsin. Bu işyerleri, engelli kontenjanlarını genellikle İŞKUR aracılığıyla doldurur.
Kamu sınavları
Kamu kurumlarında çalışmak istiyorsan, engelliler için ayrıca düzenlenen kamu personeli seçme sınavına girebilirsin. Bu sınavla kamu kurumlarındaki engelli kontenjanına atanma imkânı vardır.
Ayrımcılık yasağı
Engelli olman nedeniyle sana ayrımcılık yapılamaz. Bu yasak:
- İş başvurusu ve işe alım süreçlerini,
- Çalışma koşullarını ve ücreti,
- Terfi ve eğitim imkânlarını,
- İşten çıkarmayı kapsar.
Örneğin, aynı işi yapan engelli bir çalışana diğerlerinden daha düşük ücret verilmesi ya da yalnızca engeli nedeniyle terfi ettirilmemesi ayrımcılıktır.
Makul düzenleme
İşveren, engelli çalışanın işini yapabilmesi için gerekli makul düzenlemeleri yapmalıdır. Örneğin:
- İşyerine erişimin sağlanması, rampa ya da asansör gibi düzenlemeler.
- Çalışma masasının ya da araç gerecin engele uygun hâle getirilmesi.
- Uygun durumlarda çalışma saatlerinde esneklik sağlanması.
Bu düzenlemelerin yapılmaması da ayrımcılık sayılabilir.
Engelin nedeniyle işten çıkarılamazsın
Yalnızca engelin olması, iş sözleşmenin feshedilmesi için geçerli bir neden değildir. Engelin nedeniyle işten çıkarıldıysan:
- Şartları taşıyorsan işe iade davası açabilirsin.
- Ayrımcılık tazminatı isteyebilirsin.
- Kıdem ve ihbar tazminatı haklarını kullanabilirsin.
Bu davalardan önce arabulucuya başvurman gerekir. İşe iade için fesihten itibaren bir aylık süreyi kaçırma.
Sağlık durumunun işini etkilemesi
Engelin sonradan ağırlaştıysa ve mevcut işini yapamaz hâle geldiysen, işverenin seni öncelikle sağlık durumuna uygun başka bir işte çalıştırma imkânını değerlendirmesi gerekir. Bu imkân yoksa fesih gündeme gelebilir, ancak bu durumda da tazminat hakların korunur.
Engelli çalışanlara sağlanan diğer haklar
Vergi indirimi
Engel oranına göre, ücretinden kesilen gelir vergisinde engellilik indirimi uygulanır. Bunun için engelli raporunla vergi dairesine ya da işverenine başvurman gerekir.
Erken emeklilik
Engelli çalışanlar, engel oranına ve sigortalılık sürelerine göre daha kısa sürede ve daha az prim günüyle emekli olabilir. Bunun için engel oranının ve engelin ne zaman başladığının tespiti önemlidir. SGK'dan kendi durumuna göre bilgi alabilirsin.
Ağır işlerde çalıştırma yasağı
Engelli çalışanlar, engel durumuna uygun olmayan ağır ve tehlikeli işlerde çalıştırılamaz.
Haklarını nasıl ararsın?
- Ayrımcılığa uğradığını gösteren yazışmaları, mesajları ve tanıkları kayıt altına al.
- Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu'na ayrımcılık başvurusunda bulunabilirsin.
- İŞKUR'a ya da Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'na şikâyette bulunabilirsin.
- Alacakların ve tazminatların için arabulucuya ve iş mahkemesine başvurabilirsin.
Kısaca yapılacaklar
- İŞKUR'a engelli olarak kaydol ve kontenjanlı ilanları takip et.
- İşverenden engeline uygun makul düzenlemeleri yazılı olarak iste.
- Ayrımcılığa uğrarsan delilleri topla ve eşitlik kurumuna başvur.
- Engelin nedeniyle işten çıkarılırsan bir ay içinde arabulucuya git.
- Vergi indirimi ve erken emeklilik haklarını araştır.
En çok sorulan sorular
Hangi iş yerleri engelli çalıştırmak zorunda?
Elli ya da daha fazla işçi çalıştıran özel sektör iş yerleri belirli oranda engelli çalıştırmak zorundadır; kamuda da kontenjan vardır.
Engelli olarak iş bulmak için nereye başvurabilirim?
İŞKUR'a engelli olarak kaydolabilir, kamu için engellilere özel kamu personeli seçme sınavına girebilirsin.
İşveren bana engelime uygun düzenleme yapmak zorunda mı?
Evet. Rampa, uygun çalışma masası ya da esnek çalışma saatleri gibi makul düzenlemeleri yapmalıdır; yapmaması ayrımcılık sayılabilir.
Engelim nedeniyle işten çıkarılabilir miyim?
Hayır. Yalnızca engelli olmak geçerli fesih nedeni değildir; işe iade ve ayrımcılık tazminatı isteyebilirsin.
İşe iade için ne kadar sürem var?
Fesihten itibaren bir ay içinde arabulucuya başvurmalısın.
Yaşadığın durumu Hakkını Sor'daki soru-cevap forumunda paylaşabilir, aynı şeyi yaşamış kişilerin deneyimlerinden faydalanabilirsin.