Fazla veya Yanlışlıkla Ödediğim Parayı Nasıl Geri Alırım? Sebepsiz Zenginleşme
Bir faturayı iki kez ödediğini fark ettin. Ya da borcunun 10.000 lira olduğunu sanıp ödedin, sonra borcun aslında 6.000 lira olduğu ortaya çıktı. Belki de miras kalan bir borcu ödedin, sonra bu borcun zaten ödenmiş olduğunu öğrendin. "Fazla ödediğim parayı geri alabilir miyim? Karşı taraf parayı harcadıysa ne olur? Ne kadar sürem var?" diye düşünüyorsun. Bu rehberde Borçlar Kanunundaki sebepsiz zenginleşmeyi ve borç olmayanı ödemeyi anlatıyoruz.
Sebepsiz zenginleşme nedir?
Haklı bir sebep olmadan bir başkasının malvarlığından veya emeğinden zenginleşen kişi, bu zenginleşmeyi geri vermekle yükümlüdür.
Bu yükümlülük özellikle şu durumlarda doğar:
- Zenginleşme geçerli olmayan bir sebebe dayanıyorsa, örneğin geçersiz bir sözleşme
- Zenginleşmenin sebebi hiç gerçekleşmemişse, örneğin hiç yapılmayan bir satış için verilen peşinat
- Zenginleşmenin sebebi sonradan ortadan kalkmışsa
Yanlış hesaba para gönderme de sebepsiz zenginleşmenin bir örneğidir. Bunu Hakkını Sor'daki yanlış hesaba para gönderdim rehberinde bulabilirsin.
Borç olmayanı ödemek: Yanılmayı ispat şartı
Burada önemli bir kural vardır: Borçlu olmadığı bir şeyi kendi isteğiyle ödeyen kişi, bunu ancak kendisini borçlu sanarak ödediğini ispat ederse geri isteyebilir.
Yani:
- Bir faturayı yanlışlıkla iki kez ödediysen veya borcunu yanlış hesaplayıp fazla ödediysen, bir yanılgıya düştüğünü ispat ederek fazlasını geri isteyebilirsin.
- Ama borçlu olmadığını bile bile, örneğin "tartışma çıkmasın" diye ödeme yaptıysan, sonradan bunu geri istemen zorlaşır.
Bu nedenle borçlu olmadığını düşündüğün bir ödemeyi yapmak zorunda kalıyorsan, ödemeyi "ihtirazi kayıtla", yani hakkını saklı tutarak yaptığını yazılı olarak belirtmen faydalı olabilir.
Hangi ödemeler geri istenemez?
Şu durumlarda yapılan ödemeler geri istenemez:
- Zamanaşımına uğramış bir borcun ödenmesi. Zamanaşımına uğramış bir borcu ödediysen, "zamanaşımı dolmuştu" diyerek parayı geri isteyemezsin.
- Ahlaki bir ödevin yerine getirilmesi. Örneğin yasal olarak zorunlu olmadığı halde muhtaç bir akrabaya yapılan yardım.
- Hukuka veya ahlaka aykırı bir sonucun gerçekleşmesi amacıyla verilen şeyler. Örneğin rüşvet olarak verilen para geri istenemez. Bu durumda açılan davada hakim, bu şeyin Devlete mal edilmesine karar verebilir.
Borçların zamanaşımı sürelerini Hakkını Sor'daki borçlarda zamanaşımı süresi rehberinde bulabilirsin.
Karşı taraf ne kadarını geri vermek zorunda?
İyi niyetli zenginleşen
Sebepsiz zenginleşen kişi, geri isteme sırasında elinden çıkmış olduğunu ispat ettiği kısım dışında kalanı geri vermek zorundadır. Yani parayı iyi niyetle harcadığını ispat ederse, yalnızca elinde kalan kısmı geri vermesi gerekir.
İyi niyetli olmayan zenginleşen
Zenginleşen kişi:
- Zenginleşmeyi iyi niyetli olmadan elden çıkarmışsa, örneğin paranın kendisine ait olmadığını bildiği halde harcadıysa
- Veya elden çıkarırken ileride geri vermek zorunda kalabileceğini hesaba katması gerekiyorsa
zenginleşmenin tamamını geri vermek zorundadır.
Örneğin hesabına yanlışlıkla para geldiğini bilen ve bunu harcayan kişi, parayı harcadığını söyleyerek kurtulamaz.
Zenginleşenin giderleri
Zenginleşen kişi, geri verdiği şey için masraf yaptıysa:
- İyi niyetliyse, yaptığı zorunlu ve yararlı giderleri isteyebilir.
- İyi niyetli değilse, zorunlu giderlerini ve yararlı giderlerinden yalnızca geri verme anında mevcut olan değer artışını isteyebilir.
- Diğer giderlerini, iyi niyetli olsun olmasın isteyemez. Ancak karşılığı önerilmezse, eşyaya eklediği ve zarar vermeden ayrılabilen şeyleri geri vermeden önce ayırıp alabilir.
Ne kadar sürede geri istemelisin?
Sebepsiz zenginleşmeden doğan geri isteme hakkı:
- Geri isteme hakkın olduğunu öğrendiğin tarihten itibaren iki yıl içinde
- Her halde zenginleşmenin gerçekleştiği tarihten itibaren on yıl içinde
zamanaşımına uğrar.
Yani fazla ödeme yaptığını fark ettiğin andan itibaren iki yıllık süre işlemeye başlar. Bu süreyi kaçırmamalısın.
Zenginleşme, zenginleşenin bir alacak hakkı kazanması şeklinde gerçekleştiyse, örneğin geçersiz bir sözleşmeye dayanarak senden bir senet aldıysa, zamanaşımı dolmuş olsa bile bu borcu ödemekten her zaman kaçınabilirsin.
Fazla ödediğin parayı nasıl geri istersin?
- Ödemeyi ve fazla ödediğini gösteren belgeleri, örneğin dekont ve faturaları topla.
- Karşı tarafa fazla ödemeyi yazılı olarak bildir ve iadesini iste. Bunu Hakkını Sor'daki ihtarname rehberinde bulabilirsin.
- İade edilmezse icra takibi başlatabilir veya dava açabilirsin.
- Yanılgıya düştüğünü gösteren delilleri hazırla.
Kısaca yapılacaklar
- Ödeme yapmadan önce borcun tutarını ve daha önce ödenip ödenmediğini kontrol et.
- Borçlu olmadığını düşündüğün bir ödemeyi yapmak zorundaysan, hakkını saklı tuttuğunu yazılı olarak belirt.
- Fazla ödediğini fark ettiğinde hemen yazılı olarak iade iste.
- Yanıldığını gösteren delilleri sakla.
- İki yıllık zamanaşımı süresini kaçırma.
Dayanak mevzuat
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 77: Haklı bir sebep olmaksızın başkasının malvarlığından veya emeğinden zenginleşen bunu geri vermekle yükümlüdür; özellikle geçerli olmayan, gerçekleşmemiş veya sona ermiş sebebe dayanan zenginleşmelerde bu yükümlülük doğar.
- 6098 sayılı Kanun m. 78: Borçlanmadığı edimi kendi isteğiyle yerine getiren, ancak kendisini borçlu sanarak yerine getirdiğini ispat ederse geri isteyebilir; zamanaşımına uğramış borcun ifası veya ahlaki ödevin yerine getirilmesinden doğan zenginleşmeler geri istenemez.
- 6098 sayılı Kanun m. 79: Zenginleşen, elinden çıktığını ispat ettiği kısım dışında kalanı geri verir; iyi niyetsiz elden çıkarmada veya geri verme ihtimalini hesaba katması gerekiyorsa tamamını geri verir.
- 6098 sayılı Kanun m. 80: İyi niyetli zenginleşen zorunlu ve yararlı giderlerini, iyi niyetsiz zenginleşen zorunlu giderlerini ve mevcut değer artışını isteyebilir; diğer giderler istenemez, ayrılabilen eklemeler alınabilir.
- 6098 sayılı Kanun m. 81: Hukuka veya ahlaka aykırı bir sonuç amacıyla verilen şey geri istenemez; hakim Devlete mal edilmesine karar verebilir.
- 6098 sayılı Kanun m. 82: Sebepsiz zenginleşmeden doğan istem, öğrenmeden itibaren iki yıl ve her halde zenginleşmeden itibaren on yıl geçmekle zamanaşımına uğrar; alacak hakkı kazanılmasıyla doğan zenginleşmede diğer taraf her zaman ifadan kaçınabilir.
En çok sorulan sorular
Fazla ödediğim parayı geri alabilir miyim?
Evet. Kendini borçlu sanarak ödediğini ispat edersen fazlasını geri isteyebilirsin.
Bile bile fazla ödeme yaptım, geri isteyebilir miyim?
Borçlu olmadığını bilerek kendi isteğinle ödediysen, geri istemen zorlaşır. Kanun yanıldığını ispat etmeni arar.
Karşı taraf parayı harcadıysa ne olur?
İyi niyetle harcadığını ispat ederse yalnızca elinde kalanı geri verir. İyi niyetli değilse tamamını geri vermek zorundadır.
Zamanaşımına uğramış borcu ödedim, geri alabilir miyim?
Hayır. Zamanaşımına uğramış bir borcun ödenmesinden doğan zenginleşme geri istenemez.
Ne kadar sürem var?
Geri isteme hakkını öğrendiğin tarihten itibaren iki yıl ve her halde ödemeden itibaren on yıl.
Yaşadığın durumu Hakkını Sor'daki soru-cevap forumunda paylaşabilir, aynı şeyi yaşamış kişilerin deneyimlerinden faydalanabilirsin.