Hâkimin Reddi: Tarafsız Olmayan Hâkim Davadan Nasıl Çektirilir?
Bir ceza davasında yargılanıyorsun ve duruşmaya girdiğinde hâkimin, seni şikâyet eden kişinin yakın akrabası olduğunu öğrendin. Ya da hâkim duruşmada daha deliller toplanmadan "Bu işi senin yaptığın belli" gibi sözler söyledi ve tarafsız olmadığını düşünüyorsun. "Hâkimi değiştirebilir miyim? Davaya başka bir hâkim bakabilir mi?" diye soruyorsun. Bu rehberde Ceza Muhakemesi Kanunu'ndaki hâkimin davaya bakamayacağı halleri ve hâkimin reddini anlatıyoruz.
Hâkimin davaya bakamayacağı haller
Kanun bazı durumlarda hâkimin davaya bakmasını doğrudan yasaklar. Hâkim şu hallerde hâkimlik görevini yapamaz:
- Suçtan kendisi zarar görmüşse
- Sonradan kalksa bile şüpheli, sanık veya mağdurla arasında evlilik, vesayet veya kayyımlık ilişkisi bulunmuşsa
- Şüpheli, sanık veya mağdurun kan veya kayın hısımlığından üstsoyu veya altsoyu ise
- Şüpheli, sanık veya mağdurla arasında evlat edinme bağı varsa
- Şüpheli, sanık veya mağdurla arasında üçüncü derece dahil kan hısımlığı varsa, örneğin amca, dayı, hala, teyze veya yeğen ise
- Evlilik sona ermiş olsa bile şüpheli, sanık veya mağdurla arasında ikinci derece dahil kayın hısımlığı varsa
- Aynı davada savcılık, adli kolluk görevi, şüpheli veya sanık müdafiliği ya da mağdur vekilliği yapmışsa
- Aynı davada tanık veya bilirkişi olarak dinlenmişse
Yargılamaya katılamayacak hâkim
Ayrıca:
- Bir karar veya hükme katılan hâkim, üst mahkemede bu hükme ilişkin karara katılamaz.
- Aynı işte soruşturma evresinde görev yapmış hâkim, kovuşturma evresinde görev yapamaz. Örneğin seni tutuklayan sulh ceza hâkimi, sonra davana bakan mahkemede hâkim olamaz.
- Yargılamanın yenilenmesi halinde, önceki yargılamada görev yapan hâkim aynı işte görev alamaz.
Tarafsızlığı şüpheye düşüren sebepler
Hâkimin reddi yalnızca yukarıdaki yasaklılık hallerinde değil, tarafsızlığını şüpheye düşürecek başka sebeplerle de istenebilir. Örneğin:
- Hâkimin taraflardan biriyle yakın arkadaşlık veya düşmanlık ilişkisi
- Hâkimin davanın sonucu hakkında önceden görüş açıklaması
- Hâkimin taraflardan biriyle ticari veya ekonomik bir bağlantısı
Bu sebeplerin somut olgularla ortaya konması gerekir. Hâkimin aleyhine ara karar vermesi tek başına tarafsızlığını şüpheye düşürmez.
Kimler ret isteyebilir?
Hâkimin reddini şunlar isteyebilir:
- Cumhuriyet savcısı
- Şüpheli, sanık veya müdafii
- Katılan veya vekili
Bunlardan biri isterse, karar veya hükme katılacak hâkimlerin isimleri kendisine bildirilir.
Davaya katılmak için Hakkını Sor'daki ceza davasına katılma rehberine bakabilirsin.
Ret süresi
Tarafsızlığı şüpheye düşüren sebeplerle hâkimin reddi:
- İlk derece mahkemesinde sanığın sorgusu başlayıncaya kadar istenebilir.
- Sonradan ortaya çıkan veya öğrenilen sebeplerle duruşma bitinceye kadar da istenebilir. Ancak bu durumda istemin, ret sebebinin öğrenilmesinden itibaren yedi gün içinde yapılması şarttır.
Ret nasıl istenir?
- Ret istemi, hâkimin mensup olduğu mahkemeye verilecek bir dilekçeyle veya duruşmada zabıt kâtibine tutanak düzenletilerek yapılır.
- Öğrendiğin ret sebeplerinin tümünü bir defada açıklaman ve olguları ile birlikte ortaya koyman gerekir.
- Reddi istenen hâkim, ret sebepleri hakkındaki görüşünü yazılı olarak bildirir.
Ret istemine kim karar verir?
Ret istemine hâkimin mensup olduğu mahkeme karar verir; reddi istenen hâkim bu müzakereye katılamaz. Mahkeme bu nedenle oluşamazsa karar şöyle verilir:
- Asliye ceza hâkimi için, o yargı çevresindeki ağır ceza mahkemesi
- Ağır ceza mahkemesi hâkimi için, birden fazla daire varsa numara olarak kendisini izleyen daire, tek daire varsa en yakın ağır ceza mahkemesi
- Sulh ceza hâkimi için, yargı çevresindeki asliye ceza mahkemesi
Ret isteminin kabulü halinde davaya bakmak üzere başka bir hâkim veya mahkeme görevlendirilir.
Ret isteminin geri çevrilmesi
Mahkeme, kovuşturma evresindeki ret istemini şu hallerde doğrudan geri çevirir:
- Ret istemi süresinde yapılmamışsa
- Ret sebebi ve delili gösterilmemişse
- Ret isteminin duruşmayı uzatmak amacıyla yapıldığı açıkça anlaşılıyorsa
Bu durumda reddedilen hâkim de karara katılabilir. Geri çevirme kararına karşı itiraz edilebilir.
Karar verilinceye kadar
Reddi istenen hâkim, ret hakkında karar verilinceye kadar yalnızca gecikmesinde sakınca olan işlemleri yapabilir. Ret istemi kabul edilirse, bu zorunlu işlemler dışında duruşma tekrarlanır.
Kanun yolları
- Ret isteminin kabulüne ilişkin kararlar kesindir.
- Ret isteminin kabul edilmemesine ilişkin kararlara karşı itiraz yoluna gidilebilir. İtiraz üzerine verilen ret kararı, hükümle birlikte istinaf veya temyiz aşamasında da incelenir.
Hâkimin çekinmesi
Hâkim, yasaklılık sebepleri veya tarafsızlığını şüpheye düşürecek sebepler varsa kendiliğinden davadan çekilebilir. Bu durumda yetkili merci başka bir hâkim veya mahkeme görevlendirir.
Kısaca yapılacaklar
- Hâkim ile sanık, mağdur veya şikâyetçi arasında akrabalık ya da başka bir bağlantı olup olmadığını araştır.
- Tarafsızlığı şüpheye düşüren olayları tarih ve tanıklarıyla not al; duruşmadaki sözlerin tutanağa geçirilmesini iste.
- Ret istemini sorgu başlamadan, sonradan öğrendiğin sebeplerde ise öğrenmenden itibaren yedi gün içinde yap.
- Bütün ret sebeplerini tek dilekçede ve delilleriyle birlikte sun.
- Ret isteminin reddine veya geri çevrilmesine karşı itiraz et.
Dayanak mevzuat
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 22: Suçtan zarar gören, taraflarla evlilik, vesayet, kayyımlık, evlat edinme, üstsoy-altsoy, üçüncü derece dahil kan ve ikinci derece dahil kayın hısımlığı bulunan, aynı davada savcılık, kolluk, müdafilik, vekillik, tanıklık veya bilirkişilik yapmış hâkim davaya bakamaz.
- 5271 sayılı Kanun m. 23: Hükme katılan hâkim üst mahkemede, soruşturmada görev yapan hâkim kovuşturmada, önceki yargılamada görev yapan hâkim yargılamanın yenilenmesinde görev alamaz.
- 5271 sayılı Kanun m. 24 ve 25: Yasaklılık halleri ve tarafsızlığı şüpheye düşüren sebeplerle savcı, şüpheli, sanık, müdafi, katılan veya vekili ret isteyebilir; ret sanığın sorgusu başlayıncaya, sonradan öğrenilen sebeplerde öğrenmeden itibaren yedi gün içinde ve duruşma bitinceye kadar istenebilir.
- 5271 sayılı Kanun m. 26, 27 ve 28: Ret dilekçeyle veya tutanakla, tüm sebepler bir defada açıklanarak yapılır; reddi istenen hâkim katılmadan mensup olduğu mahkemece, olmazsa kanunda gösterilen mercice karar verilir; kabul kararları kesindir, kabul etmeme kararlarına itiraz edilebilir ve itiraz üzerine verilen karar hükümle birlikte incelenir.
- 5271 sayılı Kanun m. 29, 30 ve 31: Reddi istenen hâkim karar verilinceye kadar yalnızca gecikmesinde sakınca olan işlemleri yapar; hâkim çekinebilir; süresinde yapılmayan, sebep ve delil gösterilmeyen veya duruşmayı uzatma amacı taşıyan ret istemi geri çevrilir ve buna itiraz edilebilir.
En çok sorulan sorular
Hâkimi değiştirebilir miyim?
Kanunda sayılan yasaklılık halleri veya tarafsızlığını şüpheye düşürecek sebepler varsa hâkimin reddini isteyebilirsin.
Hâkim mağdurun akrabası, ne yapmalıyım?
Üstsoy, altsoy, üçüncü derece dahil kan ve ikinci derece dahil kayın hısımlığı varsa hâkim davaya bakamaz. Ret isteminde bulunabilirsin.
Ret istemi ne zamana kadar yapılır?
Sanığın sorgusu başlayıncaya kadar; sonradan öğrenilen sebeplerde öğrenmeden itibaren yedi gün içinde ve duruşma bitinceye kadar.
Ret istemine kim karar verir?
Reddi istenen hâkim katılmadan mensup olduğu mahkeme; mahkeme oluşamazsa kanunda gösterilen mahkeme.
Ret istemim reddedildi, ne yapabilirim?
İtiraz edebilirsin. Bu karar ayrıca hükümle birlikte istinaf veya temyiz aşamasında da incelenir.
Yaşadığın durumu Hakkını Sor'daki soru-cevap forumunda paylaşabilir, aynı şeyi yaşamış kişilerin deneyimlerinden faydalanabilirsin.