Hapis Cezası Alan Memur Olabilir mi, Oy Kullanabilir mi? TCK 53 Hak Yoksunlukları
Hakkında hapis cezası verildi ve şimdi aklında başka sorular var: "Memurluğum gider mi? Seçimlerde oy kullanabilir miyim? Şirketimin müdürü olmaya devam edebilir miyim? Ehliyetim alınır mı?" Bu rehberde Türk Ceza Kanunu'na göre hapis cezasının kanuni sonucu olarak doğan hak yoksunluklarını, ne kadar sürdüklerini ve hangi durumlarda uygulanmadıklarını anlatıyoruz.
Hak yoksunluğu nedir?
Kasten işlediğin bir suçtan hapis cezasına mahkûm olursan, bu mahkûmiyetin kanuni sonucu olarak bazı hakları kullanmaktan yoksun bırakılırsın. Hâkimin ayrıca karar vermesine gerek yoktur; yoksunluk mahkûmiyetle birlikte kendiliğinden doğar. Uygulamada bu kurum, maddenin numarasıyla "TCK 53 hak yoksunluğu" diye anılır.
Hangi haklardan yoksun kalırsın?
Kasıtlı suçtan hapis cezası alan kişi şunlardan yoksun bırakılır:
- Kamu görevi üstlenmek: Milletvekilliği, devlet, il, belediye, köy veya bunların denetimindeki kurumlarda atamayla ya da seçimle gelinen bütün memuriyet ve hizmetler
- Seçme ve seçilme ehliyeti: Oy kullanma ve aday olma hakkı
- Velayet hakkı ile vasilik ve kayyımlık görevleri
- Vakıf, dernek, sendika, şirket, kooperatif ve siyasi partilerde yönetici veya denetçi olmak
- Kamu kurumunun veya meslek odasının iznine bağlı bir mesleği kendi sorumluluğunda serbest meslek sahibi ya da tacir olarak yapmak: Örneğin serbest avukatlık, serbest hekimlik, eczacılık, mali müşavirlik
Yoksunluk ne kadar sürer?
Bu haklar, mahkûm olduğun hapis cezasının infazı tamamlanıncaya kadar kullanılamaz. İnfaz tamamlanınca, yani cezaevinde ve denetimli serbestlikte geçen süreler bitip ceza tamamen infaz edilince, yoksunluklar da kendiliğinden sona erer.
Dikkat et: Koşullu salıverildiğin dönem de infazın parçasıdır. Bu nedenle cezaevinden çıkman, yoksunluğun hemen bittiği anlamına gelmez; koşullu salıverilme süresinin de dolması gerekir.
Cezanı hiç çekmediysen, örneğin yurt dışında kaldıysan, yoksunluklar ceza zamanaşımı doluncaya kadar devam eder.
Hangi durumlarda hak yoksunluğu doğmaz?
- Taksirli suçlar: Trafik kazası gibi taksirle işlenen suçlarda bu madde uygulanmaz.
- Yalnızca adli para cezası verilmesi: Yoksunluk için hapis cezası gerekir. Hapis cezası paraya çevrildiyse de sonuç olarak adli para cezası infaz edildiğinden uygulamada yoksunluk doğmadığı kabul edilir.
- Kısa süreli hapis cezasının ertelenmesi: Bir yıl veya daha az süreli hapis cezası ertelenmişse yoksunluk doğmaz.
- Suç tarihinde on sekiz yaşından küçük olmak: Çocuklar hakkında bu hüküm uygulanmaz.
- Hükmün açıklanmasının geri bırakılması: Bu durumda ortada açıklanmış bir mahkûmiyet hükmü olmadığından yoksunluk da doğmaz.
Ertelenen veya koşullu salıverilen cezalar
Cezan bir yıldan fazla olup ertelendiyse, denetimli serbestlikle infaz ediliyorsa ya da koşullu salıverildiysen iki istisna vardır:
- Kendi çocukların üzerindeki velayet, vasilik ve kayyımlık yetkilerin kaldırılmaz.
- Serbest meslek veya tacir olarak çalışma yasağının uygulanmamasına hâkim karar verebilir.
Bu son istisna hâkimin takdirindedir. Serbest çalışan bir meslek mensubuysan, yargılama sırasında işini kaybetmenin sonuçlarını anlatarak bu yönde karar verilmesini açıkça iste.
Memurluk ayrıca kaybedilir mi?
TCK'daki yoksunluk infaz bitince sona erer. Ancak Devlet Memurları Kanunu memurluğa girmek ve memurlukta kalmak için ayrıca şart arar. Bu kanuna göre:
- Kasten işlenen bir suçtan bir yıl veya daha fazla hapis cezası alanlar,
- Ya da süresine bakılmaksızın, affa uğramış olsa bile zimmet, irtikâp, rüşvet, hırsızlık, dolandırıcılık, sahtecilik, güveni kötüye kullanma, ihaleye fesat karıştırma, kaçakçılık gibi kanunda sayılan suçlardan mahkûm olanlar
TCK'daki süreler geçmiş olsa bile memur olamaz. Yani bu suçlarda TCK'daki yoksunluğun bitmesi, memuriyet engelini kaldırmaz. Memursan ayrıca disiplin süreci de işletilir. Sabıka kaydının ne zaman silindiğini öğrenmek için Hakkını Sor'daki adli sicil kaydının silinmesi rehberine bakabilirsin.
Hak ve yetkiyi kötüye kullanarak işlenen suçlar
Suç, yukarıda sayılan hak ve yetkilerden biri kötüye kullanılarak işlendiyse, örneğin dernek yöneticisinin dernek parasını zimmetine geçirmesi ya da vasinin vesayet altındakinin malını kendine alması, ek bir yasak gelir:
- Hapis cezasında, cezanın infazından sonra işlemek üzere, verilen cezanın yarısından bir katına kadar süre o hak ve yetkinin kullanılması yasaklanır.
- Yalnızca adli para cezası verildiyse, hükümdeki gün sayısının yarısından bir katına kadar süre yasak uygulanır.
Ehliyetin geri alınması ve meslek yasağı
Taksirli suçlarda yukarıdaki genel yoksunluk uygulanmaz ama ayrı bir yaptırım vardır. Bir meslek veya sanatın ya da trafik düzeninin gerektirdiği dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılık nedeniyle taksirli suçtan mahkûm olursan, hâkim üç aydan az ve üç yıldan fazla olmamak üzere:
- O meslek veya sanatın yapılmasını yasaklayabilir,
- Ya da sürücü belgeni geri alabilir.
Örneğin trafik kazasında taksirle yaralama veya öldürmeden mahkûm olan sürücünün ehliyeti, ya da hatalı tedavi nedeniyle mahkûm olan bir doktorun mesleği bu kapsamda yasaklanabilir. Yasak hükmün kesinleşmesiyle başlar ama süre, cezanın tamamen infaz edildiği tarihten itibaren işlemeye başlar. Trafik kazası sonrası ceza süreci için Hakkını Sor'daki trafik kazasında taksirle yaralama rehberine bakabilirsin.
Kısaca yapılacaklar
- Mahkûmiyetin kasıtlı mı taksirli mi olduğunu, cezanın hapis mi adli para mı olduğunu kontrol et.
- Cezan ertelendi veya HAGB verildiyse yoksunluk doğup doğmadığını avukatına sor.
- Serbest meslek mensubuysan meslek yasağının uygulanmaması için yargılamada açık talepte bulun.
- Memursan TCK'nın yanında Devlet Memurları Kanunu'ndaki engel suçlara da bak.
- Koşullu salıverilme süresi bitmeden yoksunluğun sona ermediğini unutma.
- Ehliyetin geri alındıysa sürenin cezanın infazından sonra başladığını hesaba kat.
Dayanak mevzuat
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 53: Kasten işlenen suçtan hapis cezası alan kişi infaz tamamlanıncaya kadar kamu görevi, seçme ve seçilme, velayet, tüzel kişi yöneticiliği ve izne tabi serbest meslek haklarından yoksun kalır; kısa süreli ertelenen cezalarda ve on sekiz yaş altında uygulanmaz, taksirli suçlarda üç aydan üç yıla kadar meslek yasağı veya sürücü belgesinin geri alınmasına karar verilebilir.
- 5237 sayılı Kanun m. 69: Cezaya bağlı hak yoksunlukları ceza zamanaşımı doluncaya kadar devam eder.
- 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu m. 48/A-5: TCK 53'teki süreler geçmiş olsa bile kasten işlenen suçtan bir yıl veya daha fazla hapis cezası alanlar ile affa uğramış olsa bile zimmet, rüşvet, hırsızlık, dolandırıcılık, sahtecilik gibi sayılan suçlardan mahkûm olanlar memur olamaz.
En çok sorulan sorular
Hapis cezası alan oy kullanabilir mi?
Kasıtlı suçtan hapis cezası alan kişi, infaz tamamlanıncaya kadar seçme ve seçilme hakkından yoksun kalır.
Hak yoksunluğu ne zaman biter?
Hapis cezasının infazı, koşullu salıverilme süresi de dahil tamamen bitince sona erer.
Ertelenen cezada hak yoksunluğu olur mu?
Bir yıl veya daha az süreli ertelenen cezada olmaz. Daha uzun ertelenen cezada çocuklar üzerindeki velayet korunur, meslek yasağının uygulanmamasına karar verilebilir.
HAGB kararında hak yoksunluğu var mı?
Hayır. Hüküm açıklanmadığı için yoksunluk doğmaz.
Trafik kazasından mahkûm olursam ehliyetim alınır mı?
Hâkim üç aydan üç yıla kadar sürücü belgesinin geri alınmasına karar verebilir.
Yaşadığın durumu Hakkını Sor'daki soru-cevap forumunda paylaşabilir, aynı şeyi yaşamış kişilerin deneyimlerinden faydalanabilirsin.