İş Yerinde Ayrımcılık: Eşit Davranma İlkesi ve Ayrımcılık Tazminatı
Aynı işi yapan erkek iş arkadaşın senden daha fazla maaş alıyor. Hamile olduğunu öğrendikten sonra işveren sana farklı davranmaya başladı. Ya da iş görüşmesinde yaşın, başörtün veya engelin nedeniyle reddedildiğini düşünüyorsun. İş hayatında ayrımcılık yasaktır. Bu rehberde iş yerinde ayrımcılığa karşı haklarını anlatıyoruz.
Eşit davranma ilkesi
İş Kanunu'na göre işveren, iş ilişkisinde dil, ırk, renk, cinsiyet, engellilik, siyasal düşünce, felsefi inanç, din ve mezhep ve benzeri sebeplere dayalı ayrım yapamaz (4857 s.K. md. 5).
Bu ilke, işin her aşamasında geçerlidir:
- İş sözleşmesinin yapılması.
- Çalışma koşullarının belirlenmesi.
- Ücret, terfi ve eğitim imkânları.
- İş sözleşmesinin sona erdirilmesi.
Hangi durumlar ayrımcılık sayılır?
Cinsiyete dayalı ayrımcılık
- Aynı ya da eşit değerde bir iş için, cinsiyet nedeniyle daha düşük ücret ödenmesi.
- Gebelik nedeniyle farklı işlem yapılması, terfi verilmemesi ya da işten çıkarılma.
- Kadın ya da erkek oldukları için işçilere farklı çalışma koşulları uygulanması.
Tam süreli ve kısmi süreli işçiler arasında ayrımcılık
İşveren, esaslı sebepler olmadıkça, tam süreli çalışan işçiye karşı kısmi süreli çalışan işçiye, belirsiz süreli çalışan işçiye karşı da belirli süreli çalışan işçiye farklı işlem yapamaz.
Diğer ayrımcılık türleri
- Yaşı nedeniyle işçilere farklı işlem yapılması.
- Dini inancı ya da kıyafeti nedeniyle işçilere farklı davranılması.
- Engelli işçilere makul düzenleme yapılmaması ve farklı işlem uygulanması.
- Sendika üyeliği nedeniyle farklı davranılması.
Ancak işin niteliği gerektiriyorsa, bazı farklılıklar ayrımcılık sayılmayabilir. Örneğin belirli bir işin yapılabilmesi için zorunlu olan bir özelliğin aranması.
İspat
Ayrımcılık davasında ispat yükü özel olarak düzenlenmiştir (4857 s.K. md. 5):
- Kural olarak, işverenin ayrımcılık yaptığını işçinin ispat etmesi gerekir.
- Ancak işçi, ayrımcılık ihtimalini güçlü bir şekilde gösteren bir durumu ortaya koyarsa, işveren ayrımcılık yapmadığını ispat etmek zorundadır.
Bu nedenle şu delilleri toplaman önemlidir:
- Aynı işi yapan diğer işçilerin ücretlerini gösteren belgeler.
- Ayrımcı ifadeler içeren yazışmalar ve mesajlar.
- Ayrımcılığa tanık olan iş arkadaşlarının beyanları.
- Terfi ya da görev dağılımına ilişkin kayıtlar.
Ayrımcılık tazminatı
İşveren eşit davranma ilkesine aykırı davranırsa, işçi:
- Dört aya kadar ücreti tutarında uygun bir tazminat isteyebilir.
- Bunun yanında, yoksun bırakıldığı hakları da isteyebilir. Örneğin eksik ödenen ücret farkları.
Ayrımcılık nedeniyle işten çıkarıldıysan, şartları varsa işe iade davası da açabilirsin. Ayrıca kıdem ve ihbar tazminatı gibi diğer haklarını da talep edebilirsin.
Bu taleplerle ilgili dava açmadan önce arabulucuya başvurman zorunludur.
İş görüşmesinde ayrımcılık
Henüz işe alınmadıysan, iş görüşmesi ya da işe alım sürecinde ayrımcılığa uğradığını düşünüyorsan, Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu'na başvurabilirsin.
- Başvuru ücretsizdir.
- Kurum, başvurunu inceleyerek ayrımcılık yapıldığını tespit ederse, ayrımcılık yapan işverene idari para cezası verebilir.
- İş ilişkisi devam eden işçiler de bu kuruma başvurabilir.
Kısaca yapılacaklar
- Ayrımcılığa uğradığını gösteren yazışmaları ve belgeleri sakla.
- Aynı işi yapan diğer işçilerin koşullarını gösteren bilgileri topla.
- Tanık olabilecek iş arkadaşlarını belirle.
- İşverene yazılı olarak bildirimde bulun.
- Arabulucuya, ardından iş mahkemesine ya da Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu'na başvur.
En çok sorulan sorular
İşveren hangi sebeplerle ayrım yapamaz?
Dil, ırk, renk, cinsiyet, engellilik, siyasal düşünce, felsefi inanç, din, mezhep ve benzeri sebeplerle.
Erkek iş arkadaşım aynı iş için daha fazla maaş alıyor, ayrımcılık mı?
Evet. Aynı ya da eşit değerde iş için cinsiyet nedeniyle daha düşük ücret ödenmesi ayrımcılıktır.
Ayrımcılığı kim ispat eder?
Kural olarak işçi ispat eder; ancak ayrımcılık ihtimalini güçlü biçimde gösterirsen işveren ayrımcılık yapmadığını ispat etmek zorundadır.
Ayrımcılık tazminatı ne kadardır?
Dört aya kadar ücretin tutarında uygun bir tazminat ve ayrıca yoksun bırakıldığın haklar istenebilir.
Hangi delilleri toplamalıyım?
Diğer işçilerin ücretlerini gösteren belgeler, ayrımcı ifadeler içeren yazışmalar, tanık beyanları ve terfi kayıtları.
Yaşadığın durumu Hakkını Sor'daki soru-cevap forumunda paylaşabilir, aynı şeyi yaşamış kişilerin deneyimlerinden faydalanabilirsin.