İşyerinde Yaptığım Buluş Kimin? Çalışan Buluşlarında Bedel Hakkı
Bir fabrikada makine teknisyeni olarak çalışıyorsun. Üretim hattındaki bir sorunu çözen bir aparat geliştirdin, şirket bunu bütün hatlarda kullanmaya başladı ve büyük tasarruf sağladı. Ama sana hiçbir şey ödenmedi, patenti de şirket kendi adına aldı. Ya da işle hiç ilgisi olmayan bir buluşu evde, kendi imkânlarınla yaptın ve işveren "Bizim çalışanımızsın, buluş da bizimdir" diyor. "İşyerinde yaptığım buluş kimin? Bana bedel ödenir mi?" diye düşünüyorsun. Bu rehberde Sınai Mülkiyet Kanunu'ndaki çalışan buluşları kurallarını anlatıyoruz.
Hizmet buluşu ve serbest buluş
Kanun, çalışanların buluşlarını ikiye ayırır:
- Hizmet buluşu: Çalışanın, işletmede veya kamu idaresinde yükümlü olduğu iş gereği yaptığı ya da büyük ölçüde işletmenin deneyim ve çalışmalarına dayanarak iş ilişkisi sırasında yaptığı buluştur.
- Serbest buluş: Bunun dışında kalan buluştur.
Öğrenciler ve ücretsiz olarak çalışan stajyerler hakkında da çalışanlara ilişkin hükümler uygulanır.
Hizmet buluşunu işverene bildirmelisin
- Bir hizmet buluşu yaptığında bunu işverene yazılı olarak ve gecikmeden bildirmek zorundasın.
- Bildirimde teknik problemi, çözümünü ve buluşu nasıl gerçekleştirdiğini açıklamalı, varsa çizimini eklemelisin.
- Yararlandığın işletme deneyimini, diğer çalışanların katkılarını, aldığın talimatları ve kendi katkı payını da belirtmelisin.
- İşveren, bildirimin ulaştığı tarihi sana yazılı olarak bildirir. İki ay içinde düzeltme istemezse bildirimin geçerli sayılır.
- Hizmet buluşu serbest buluş niteliği kazanmadıkça onu gizli tutmak zorundasın.
İşveren dört ay içinde karar vermeli
İşveren, bildirimin kendisine ulaşmasından itibaren dört ay içinde buluş üzerinde tam veya kısmi hak talep ettiğini sana yazılı olarak bildirmek zorundadır.
- Tam hak talep ederse buluş üzerindeki bütün haklar işverene geçer.
- Kısmi hak talep ederse buluş serbest buluş niteliği kazanır, ama işveren kısmi hakkına dayanarak buluşu kullanabilir.
- Dört ay içinde bildirim yapmazsa veya hak talep etmediğini bildirirse, buluş serbest buluş olur ve onun üzerinde sen tasarruf edebilirsin, patent başvurusunu kendin yapabilirsin.
Bedel hakkın var
- İşveren tam hak talep ederse, sana makul bir bedel ödenmesini isteyebilirsin.
- İşveren kısmi hak talep eder ve buluşu kullanırsa, yine makul bir bedel isteyebilirsin.
- Bedel hesaplanırken buluşun ekonomik değeri, işletmedeki görevin ve işletmenin buluştaki payı dikkate alınır.
- İşveren hak talep ettikten sonra "Buluş korunmaya değer değil" diyerek bedel ödemekten kaçınamaz. Ancak buluşun korunabilir olmadığına mahkeme karar verirse bedel isteyemezsin.
- Kamu kurumlarında çalışanlara ödenecek bedel, buluştan elde edilen gelirin üçte birinden az olamaz.
Sözleşmeyle bu haklardan vazgeçilemez
- İşveren, çalışan buluşlarına ilişkin kanun hükümlerine aykırı şekilde çalışanın aleyhine düzenleme yapamaz.
- Taraflar buluş konusunda sözleşme yapma serbestliğine, hizmet buluşunda patent başvurusundan, serbest buluşta ise çalışanın bildiriminden sonra sahip olur. Yani işe girerken imzalatılan "Yapacağın bütün buluşlar ücretsiz olarak işverene aittir" maddesi seni bağlamaz.
- Buluşla ilgili sözleşme veya belirlenen bedel önemli ölçüde hakkaniyete aykırıysa geçersizdir.
- Bu itirazı iş sözleşmenin bitiminden itibaren en geç altı ay içinde yazılı olarak ileri sürmelisin.
Serbest buluş yaptıysan
- İş ilişkisi sürerken serbest bir buluş yaptıysan bunu da gecikmeden işverene bildirmelisin. İşveren, buluşun serbest olmadığına dair itirazını üç ay içinde yazılı olarak yapabilir.
- Buluşun işverenin faaliyet alanında değerlendirilemeyeceği açıksa bildirim yükümlülüğün yoktur.
- Buluş işletmenin faaliyet alanına giriyorsa, onu başka şekilde değerlendirmeden önce işverene uygun şartlarla kullanım teklifi yapmalısın. İşveren üç ay içinde cevap vermezse öncelik hakkını kaybeder.
İşveren iflas ederse
Çalışan buluşundan doğan bedel alacağın imtiyazlı alacaklardandır. İflas idaresi buluşu işletmeden ayrı olarak devretmek isterse senin önalım hakkın vardır.
Kısaca yapılacaklar
- Buluşunu yazılı ve tarihli olarak işverene bildir; bildirimin bir örneğini sakla.
- Buluşun hizmet buluşu mu serbest buluş mu olduğunu değerlendir.
- İşverenin dört aylık karar süresini takip et.
- İşveren hak talep ettiyse makul bedel talebini yazılı olarak ilet.
- Hakkaniyete aykırı bir sözleşme veya bedel varsa, iş sözleşmenin bitiminden itibaren altı ay içinde yazılı itiraz et.
- Uyuşmazlıkta fikri ve sınai haklar hukuk mahkemesine başvur.
Dayanak mevzuat
- 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu m. 113: Hizmet buluşu, çalışanın iş gereği veya büyük ölçüde işletme deneyimine dayanarak iş ilişkisi sırasında yaptığı buluştur; diğerleri serbest buluştur; öğrenci ve ücretsiz stajyerler de kapsamdadır; kamu çalışanlarına ödenecek bedel gelirin üçte birinden az olamaz.
- 6769 sayılı Kanun m. 114: Çalışan hizmet buluşunu yazılı ve gecikmeden bildirir; işveren iki ay içinde düzeltme istemezse bildirim geçerli sayılır; çalışan buluşu gizli tutar.
- 6769 sayılı Kanun m. 115: İşveren dört ay içinde tam veya kısmi hak talep eder; süresinde talep yoksa buluş serbest buluş olur; tam hak talebinde ve kısmi hakla kullanımda çalışan makul bedel isteyebilir; işveren buluşun korunmaya değer olmadığını ileri sürerek bedelden kaçınamaz.
- 6769 sayılı Kanun m. 116: Tam hak talep eden işveren patent başvurusu yapar; yapmazsa buluş serbest buluş niteliği kazanabilir.
- 6769 sayılı Kanun m. 117: Çalışan aleyhine düzenleme yapılamaz; sözleşme serbestliği patent başvurusundan veya bildirimden sonra başlar; hakkaniyete önemli ölçüde aykırı sözleşme ve bedel geçersizdir; itiraz iş sözleşmesinin bitiminden itibaren altı ay içinde yazılı yapılır.
- 6769 sayılı Kanun m. 119-120: Serbest buluş da bildirilir, işveren üç ay içinde itiraz edebilir; faaliyet alanına giren serbest buluş için işverene teklif yapılır; bedel alacağı imtiyazlıdır ve iflasta çalışanın önalım hakkı vardır.
En çok sorulan sorular
İşyerinde yaptığım buluş kimin olur?
Hizmet buluşuysa işveren dört ay içinde hak talep ederek buluşu edinebilir. Talep etmezse buluş serbest buluş olur ve senin olur.
İşveren buluşumu aldıysa bana bedel öder mi?
Evet. Tam hak talebinde ve kısmi hakla kullanımda makul bir bedel isteyebilirsin.
İşe girerken imzaladığım "buluşlar işverene aittir" maddesi geçerli mi?
Çalışan aleyhine olan bu tür önceden yapılmış düzenlemeler seni bağlamaz; sözleşme serbestliği patent başvurusundan veya bildirimden sonra başlar.
Evde yaptığım buluşu da bildirmek zorunda mıyım?
İş ilişkisi sürerken yaptığın serbest buluşu bildirmelisin. Ancak buluşun işverenin faaliyet alanıyla ilgisi olmadığı açıksa bildirim yükümlülüğün yoktur.
Hakkaniyete aykırı bedele ne zamana kadar itiraz edebilirim?
İş sözleşmenin bitiminden itibaren en geç altı ay içinde yazılı olarak.
Yaşadığın durumu Hakkını Sor'daki soru-cevap forumunda paylaşabilir, aynı şeyi yaşamış kişilerin deneyimlerinden faydalanabilirsin.