Kaç Yaşında Çalışılır? Çocuk ve Genç İşçilerin Çalışma Saatleri ve Hakları
Yaz tatilinde çalışmak, harçlığını çıkarmak ya da okulu bırakıp bir işe girmek istiyorsun. Belki de çocuğunu bir iş yerinde çalıştırmayı düşünüyorsun ya da bir işveren olarak genç birini işe almak istiyorsun. "Kaç yaşında çalışılabilir, 15 ya da 16 yaşında sigortalı iş bulunur mu, çalışma saatleri ne olmalı?" diye merak ediyorsun. Bu rehberde çocuk ve genç işçilerin çalışma kurallarını anlatıyoruz.
Kaç yaşında çalışılabilir?
Kanuna göre on beş yaşını doldurmamış çocukların çalıştırılması kural olarak yasaktır. Bu kuralın iki istisnası vardır:
- On dört yaşını doldurmuş ve zorunlu eğitimini tamamlamış çocuklar, bedensel, zihinsel, sosyal ve ahlaki gelişmelerine ve okula devamlarına engel olmayacak hafif işlerde çalıştırılabilir.
- On dört yaşını doldurmamış çocuklar ise yalnızca sanat, kültür ve reklam faaliyetlerinde, yazılı sözleşme yapılması ve her faaliyet için ayrı izin alınması şartıyla çalışabilir.
On beş yaşını tamamlamış ancak on sekiz yaşını tamamlamamış kişiler "genç işçi" sayılır ve kanunda izin verilen işlerde çalışabilir.
Hangi işlerin çocuklar ve gençler için yasak olduğu, hangi işlerin hafif iş sayılacağı yönetmelikle belirlenir.
Çalışma saatleri
Çocuk ve genç işçilerin çalışma saatleri yetişkinlerden daha kısadır:
- Zorunlu eğitimini tamamlamış ve okula devam etmeyen çocuklar: günde en fazla 7, haftada en fazla 35 saat
- On beş yaşını tamamlamış çocuklar: bu süre günde 8, haftada 40 saate kadar artırılabilir
- Sanat, kültür ve reklam faaliyetlerinde çalışanlar: günde en fazla 5, haftada en fazla 30 saat
- Okula devam eden çocuklar: eğitim döneminde, ders saatleri dışında olmak üzere günde en fazla 2, haftada en fazla 10 saat
Okulların kapalı olduğu yaz tatili gibi dönemlerde, okula devam eden çocukların çalışma süreleri, okula gitmeyen çocuklar için öngörülen süreleri aşamaz.
Çocuğun yaptığı iş, okula gitmesine, mesleki eğitimine devam etmesine ve derslerini düzenli takip etmesine engel olamaz.
Yasak olan çalışmalar
Gece çalışması
Sanayi işlerinde on sekiz yaşını doldurmamış çocuk ve genç işçilerin gece çalıştırılması yasaktır.
Yer altı ve su altı işleri
Maden ocakları, kanalizasyon ve tünel inşaatı gibi yer altında veya su altında yapılan işlerde on sekiz yaşını doldurmamış kişilerin çalıştırılması yasaktır.
Ağır ve tehlikeli işler
Çocuk ve genç işçilerin sağlıklarını, güvenliklerini ya da gelişimlerini tehlikeye atacak işlerde çalıştırılması yasaktır. Hangi işlerin yasak olduğu yönetmelikte tek tek sayılır.
Genç işçinin hakları
On sekiz yaşından küçük işçi de yetişkin bir işçinin sahip olduğu temel haklara sahiptir:
- Sigortalı olarak çalışma hakkı: İşveren seni işe başladığın gün SGK'ya bildirmek zorundadır.
- Asgari ücret: Genç işçiler için ayrı bir asgari ücret uygulaması yoktur; yetişkin işçiler için belirlenen asgari ücret geçerlidir.
- Yıllık izin: On sekiz ve daha küçük yaştaki işçilere verilecek yıllık ücretli izin süresi yirmi günden az olamaz.
- İş sağlığı ve güvenliği: İşveren, gerekli güvenlik tedbirlerini almak ve eğitimleri vermek zorundadır.
Çocuk ve genç işçilerin işe yerleştirilmesinde güvenlik, sağlık, bedensel, zihinsel ve psikolojik gelişmeleri ile kişisel yatkınlık ve yetenekleri dikkate alınır.
Yaz tatilinde çalışmak isteyen öğrenciler
Okula devam eden ve on beş yaşını doldurmuş bir öğrenci, okulların kapalı olduğu yaz tatilinde, okula devam etmeyen çocuklar için belirlenen süreleri aşmamak kaydıyla çalışabilir. Bu durumda da:
- Mutlaka sigortalı çalışmalısın.
- Ağır, tehlikeli ya da gece sanayi işlerinde çalıştırılamazsın.
- Anne baban ya da velin, çalışacağın iş yerini ve koşulları bilmelidir.
Çıraklık ve mesleki eğitim kapsamındaki öğrencilerin hakları ise ayrı mevzuata tabidir. Stajyer hakları için Hakkını Sor'daki stajyer hakları rehberine bakabilirsin.
Kurallara uyulmazsa ne yapmalısın?
Çocuğun kanuna aykırı şekilde çalıştırıldığını düşünüyorsan:
- ALO 170 hattını arayarak ya da Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığına başvurarak şikayette bulunabilirsin.
- SGK'ya sigortasız çalıştırma bildiriminde bulunabilirsin.
- Çocuğun istismar edildiğini düşünüyorsan kolluğa ya da savcılığa başvurabilirsin.
Sigortasız çalıştırma ve hizmet tespiti için Hakkını Sor'daki ilgili rehbere bakabilirsin.
Kısaca yapılacaklar
- On beş yaşını doldurmayan çocuklar kural olarak çalıştırılamaz; on dört yaşındakiler yalnızca hafif işlerde çalışabilir.
- Okula gitmeyen çocuklar günde 7, haftada 35 saatten fazla çalıştırılamaz; on beş yaşını tamamlayanlar için sınır günde 8, haftada 40 saattir.
- Okula giden çocuklar eğitim döneminde günde 2, haftada 10 saatten fazla çalıştırılamaz.
- On sekiz yaşından küçükler gece sanayi işlerinde, yer altı ve su altı işlerinde çalıştırılamaz.
- Genç işçinin sigortalı çalışma, asgari ücret ve en az yirmi gün yıllık izin hakkı vardır.
- Kurallara aykırılıkta ALO 170'e ya da Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığına başvur.
Dayanak mevzuat
- 4857 sayılı İş Kanunu m. 71/1: On beş yaşını doldurmamış çocukların çalıştırılması yasaktır; on dört yaşını doldurmuş ve zorunlu eğitimini tamamlamış çocuklar hafif işlerde, on dört yaşından küçükler sanat, kültür ve reklam faaliyetlerinde yazılı sözleşme ve izinle çalıştırılabilir.
- 4857 sayılı Kanun m. 71/4-5: Okula gitmeyen çocukların çalışma süresi günde yedi ve haftada otuz beş saati, on beş yaşını tamamlayanlarda günde sekiz ve haftada kırk saati geçemez; okula devam edenler eğitim döneminde günde iki ve haftada on saat çalışabilir.
- 4857 sayılı Kanun m. 72: Yer altında veya su altında yapılan işlerde on sekiz yaşını doldurmamış erkeklerin ve her yaştaki kadınların çalıştırılması yasaktır.
- 4857 sayılı Kanun m. 73: Sanayiye ait işlerde on sekiz yaşını doldurmamış çocuk ve genç işçilerin gece çalıştırılması yasaktır.
- 4857 sayılı Kanun m. 53: On sekiz ve daha küçük yaştaki işçilere verilecek yıllık ücretli izin süresi yirmi günden az olamaz.
En çok sorulan sorular
Kaç yaşında sigortalı çalışılabilir?
Kural olarak on beş yaşını dolduran kişiler çalışabilir. On dört yaşını doldurmuş ve zorunlu eğitimini tamamlamış çocuklar ise yalnızca hafif işlerde çalıştırılabilir. Her durumda sigortalı çalışmak zorunludur.
16 yaşında günde kaç saat çalışılır?
Okula gitmeyen ve on beş yaşını tamamlamış bir genç işçi günde en fazla 8, haftada en fazla 40 saat çalışabilir. Okula devam ediyorsa eğitim döneminde günde 2, haftada 10 saatten fazla çalışamaz.
18 yaşından küçükler gece çalışabilir mi?
Sanayi işlerinde on sekiz yaşını doldurmamış çocuk ve genç işçilerin gece çalıştırılması yasaktır.
Genç işçiye asgari ücretten az maaş verilebilir mi?
Hayır. Genç işçiler için ayrı bir asgari ücret yoktur; yetişkin işçiler için belirlenen asgari ücret geçerlidir.
18 yaşından küçük işçinin yıllık izni kaç gün?
On sekiz ve daha küçük yaştaki işçilere verilecek yıllık ücretli izin süresi yirmi günden az olamaz.
Yaşadığın durumu Hakkını Sor'daki soru-cevap forumunda paylaşabilir, aynı şeyi yaşamış kişilerin deneyimlerinden faydalanabilirsin.