Kandırılarak veya Tehditle İmzalatılan Sözleşme Geçerli mi? Yanılma, Aldatma ve Korkutma
Satıcı aracın hiç kaza yapmadığını söyledi, sonra ağır hasar kaydı çıktı. Ya da biri seni veya aileni tehdit ederek bir senet ya da sözleşme imzalattı. Belki de neyi imzaladığını tam anlamadan bambaşka bir belgeye imza attın. "Kandırılarak imzalattırılan sözleşme geçerli mi? Tehditle imzalanan senet iptal edilir mi? Ne kadar sürem var?" diye düşünüyorsun. Bu rehberde yanılma, aldatma ve korkutma nedeniyle sözleşmeden kurtulmayı anlatıyoruz.
İrade sakatlığı nedir?
Bir sözleşmenin geçerli olması için tarafların özgür ve doğru bilgiye dayanan iradeleriyle anlaşması gerekir. Kanun, iradenin sakatlandığı üç durumu düzenler:
- Yanılma (hata)
- Aldatma (hile)
- Korkutma (ikrah, tehdit)
Bu durumlardan birinde sözleşme yapan taraf, sözleşmeyle bağlı olmadığını bildirerek sözleşmeden kurtulabilir.
Yanılma
Sözleşme kurulurken esaslı bir yanılmaya düşen taraf sözleşmeyle bağlı olmaz. Kanun şu durumları özellikle esaslı yanılma sayar:
- Yapmak istediğinden başka bir sözleşme için irade açıklamak; örneğin kira sözleşmesi sanarak satış sözleşmesi imzalamak
- İstediğinden başka bir konu için irade açıklamak
- Sözleşme yapmak istediğinden başka bir kişiye irade açıklamak
- Belirli nitelikteki bir kişiyi dikkate alırken başka bir kişiyle sözleşme yapmak
- Üstlenmek istediğinden önemli ölçüde fazla bir edim veya istediğinden önemli ölçüde az bir karşı edim için irade açıklamak
Basit hesap hataları sözleşmeyi geçersiz kılmaz; yalnızca düzeltilir.
Sözleşmeyi yapma sebebinde yanılmak, yani saikte yanılma, kural olarak esaslı sayılmaz. Ancak yanıldığın sebebi sözleşmenin temeli saymışsan, bu dürüstlük kurallarına uygunsa ve karşı taraf da bunu bilebilecek durumdaysa esaslı sayılır.
Aldatma
Karşı taraf seni aldatarak sözleşme yaptırdıysa, yanılman esaslı olmasa bile sözleşmeyle bağlı değilsin. Aldatma, gerçeğe aykırı bilgi vermek veya bilinmesi gereken önemli bir gerçeği bilerek gizlemek şeklinde olabilir.
Örneğin:
- Hasarlı bir aracı hasarsız diye satmak
- Evdeki ciddi bir sorunu bilerek gizlemek
- Gerçekte olmayan bir kazanç vaadiyle yatırım yaptırmak
Aldatmayı üçüncü bir kişi yaptıysa, sözleşme yapılırken karşı taraf aldatmayı biliyor veya bilebilecek durumdaysa yine sözleşmeyle bağlı olmazsın.
Korkutma
Karşı taraf veya üçüncü bir kişi seni korkutarak sözleşme yaptırdıysa, sözleşmeyle bağlı değilsin.
Korkutmanın gerçekleşmiş sayılması için, içinde bulunduğun durum bakımından kendinin veya bir yakınının kişilik haklarına ya da malvarlığına yönelik ağır ve yakın bir zarar tehlikesi doğduğuna inanmakta haklı olman gerekir. Örneğin:
- Şiddet veya ölüm tehdidiyle senet imzalatmak
- Yakınına zarar verileceği tehdidiyle tapu devri yaptırmak
Bir hakkın kullanılacağını söylemek, örneğin "borcunu ödemezsen dava açarım" demek, kural olarak korkutma sayılmaz. Ancak bu yolla karşı tarafın zor durumundan yararlanılarak aşırı bir menfaat sağlanmışsa korkutma sayılabilir.
Korkutmayı üçüncü bir kişi yaptıysa ve karşı taraf bunu bilmiyor veya bilebilecek durumda değilse, sözleşmeden yine kurtulabilirsin; ancak hakkaniyet gerektiriyorsa karşı tarafa tazminat ödemen gerekebilir.
Tehdit aynı zamanda bir suçtur. Bunu Hakkını Sor'daki tehdit suçu rehberinde bulabilirsin.
Süre: Bir yıl
Bu hakları belirli bir süre içinde kullanman gerekir. Yanılma veya aldatmayı öğrendiğin ya da korkutmanın etkisinin ortadan kalktığı andan itibaren bir yıl içinde:
- Sözleşmeyle bağlı olmadığını karşı tarafa bildirmezsen veya
- Verdiğin şeyi geri istemezsen
sözleşmeyi onaylamış sayılırsın ve artık sözleşmeyle bağlı olursun.
Aldatma veya korkutma nedeniyle bağlayıcı olmayan bir sözleşme onaylanmış sayılsa bile, tazminat hakkın ortadan kalkmaz.
Nasıl kullanılır?
- Yanılmayı veya aldatmayı öğrendiğin anda delilleri topla: mesajlar, ilanlar, ekspertiz raporları, tanıklar.
- Bir yıllık süre geçmeden karşı tarafa sözleşmeyle bağlı olmadığını noter aracılığıyla bildir. İhtarname göndermeyi Hakkını Sor'daki ihtarname rehberinde bulabilirsin.
- Verdiğin parayı veya malı geri iste.
- Karşı taraf kabul etmezse dava aç. Taşınmaz devrinde tapu iptal ve tescil davası, senet söz konusuysa menfi tespit davası açılabilir. Menfi tespiti Hakkını Sor'daki menfi tespit ve istirdat rehberinde bulabilirsin.
- Zarara uğradıysan tazminat da iste.
Kısaca yapılacaklar
- Yanılma, aldatma veya korkutmayı gösteren delilleri hemen topla.
- Bir yıllık süreyi hesapla; öğrenmeden veya korkutmanın etkisi bittiğinden itibaren işler.
- Karşı tarafa noter aracılığıyla sözleşmeyle bağlı olmadığını bildir.
- Verdiğini geri iste ve zararın varsa tazminat talep et.
- Tehdit veya dolandırıcılık varsa savcılığa da suç duyurusunda bulun.
Dayanak mevzuat
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 30: Sözleşme kurulurken esaslı yanılmaya düşen taraf sözleşmeyle bağlı olmaz.
- 6098 sayılı Kanun m. 31: Başka bir sözleşme, başka bir konu veya başka bir kişi için irade açıklanması ile önemli ölçüde fazla edim veya önemli ölçüde az karşı edim için irade açıklanması esaslı yanılmadır; basit hesap yanlışlıkları sözleşmenin geçerliliğini etkilemez.
- 6098 sayılı Kanun m. 32: Saikte yanılma kural olarak esaslı sayılmaz; saik sözleşmenin temeli sayılmış, bu dürüstlük kurallarına uygun ve karşı tarafça bilinebilir ise esaslı sayılır.
- 6098 sayılı Kanun m. 36: Diğer tarafın aldatması sonucu sözleşme yapan taraf, yanılması esaslı olmasa bile sözleşmeyle bağlı değildir; üçüncü kişinin aldatmasında karşı taraf bunu biliyor veya bilecek durumdaysa da sözleşmeyle bağlı değildir.
- 6098 sayılı Kanun m. 37: Diğer tarafın veya üçüncü kişinin korkutması sonucu sözleşme yapan taraf sözleşmeyle bağlı değildir; korkutan üçüncü kişiyse ve diğer taraf bunu bilmiyor veya bilecek durumda değilse, hakkaniyet gerektiriyorsa korkutulan tazminat öder.
- 6098 sayılı Kanun m. 38: Korkutulan, kendisinin veya yakınının kişilik haklarına ya da malvarlığına yönelik ağır ve yakın bir zarar tehlikesinin doğduğuna inanmakta haklıysa korkutma gerçekleşmiş sayılır.
- 6098 sayılı Kanun m. 39: Yanılma veya aldatmayı öğrendiği ya da korkutmanın etkisi ortadan kalktığı andan başlayarak bir yıl içinde sözleşmeyle bağlı olmadığını bildirmeyen veya verdiğini geri istemeyen taraf sözleşmeyi onamış sayılır; aldatma veya korkutmada onama tazminat hakkını ortadan kaldırmaz.
En çok sorulan sorular
Kandırılarak imzalattırılan sözleşme geçerli mi?
Aldatma sonucu yapılan sözleşmeyle bağlı değilsin. Ancak bunu öğrendiğin andan itibaren bir yıl içinde karşı tarafa bildirmen gerekir.
Tehditle imzalanan senet iptal edilir mi?
Evet. Korkutma sonucu yapılan işlemle bağlı değilsin. Korkutmanın etkisi bittikten sonra bir yıl içinde bunu bildirmeli, gerekirse menfi tespit davası açmalısın.
Bir yıllık süre ne zaman başlar?
Yanılma veya aldatmada bunu öğrendiğin andan, korkutmada korkutmanın etkisinin ortadan kalktığı andan başlar.
Süreyi kaçırırsam ne olur?
Sözleşmeyi onaylamış sayılırsın. Ancak aldatma veya korkutmada tazminat hakkın devam eder.
Neyi imzaladığımı bilmeden imza attım, ne yapabilirim?
Başka bir sözleşme veya konu için irade açıkladıysan esaslı yanılma söz konusu olabilir. Bir yıl içinde sözleşmeyle bağlı olmadığını bildirmelisin.
Yaşadığın durumu Hakkını Sor'daki soru-cevap forumunda paylaşabilir, aynı şeyi yaşamış kişilerin deneyimlerinden faydalanabilirsin.