Karşı Taraf Kendi Borcunu Yapmadan Ben Ödemek Zorunda mıyım? Ödemezlik Def’i
Bir aracı satın almak için anlaştın, ama satıcı aracı teslim etmeden bütün parayı istiyor. Ya da sen satıcısın ve alıcı parayı ödemeden malı teslim almak istiyor. Belki de karşı tarafın iflasın eşiğinde olduğunu öğrendin ve kendi borcunu ödersen karşılığını hiç alamayacağından korkuyorsun. "Karşı taraf kendi borcunu yerine getirmeden ben ödemek zorunda mıyım?" diye düşünüyorsun. Bu rehberde Borçlar Kanunundaki ödemezlik def'ini ve ifa güçsüzlüğünü anlatıyoruz.
Karşılıklı sözleşmelerde temel kural
Satış, kira, eser veya hizmet sözleşmeleri gibi karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde, her iki taraf da birbirine karşı borç altındadır. Satışta satıcı malı teslim etmekle, alıcı bedeli ödemekle yükümlüdür.
Satış sözleşmesinde, aksi kararlaştırılmadıkça veya aksine bir adet bulunmadıkça, satıcı ve alıcı borçlarını aynı anda yerine getirmekle yükümlüdür.
Ödemezlik def'i nedir?
Karşılıklı bir sözleşmenin ifasını isteyen taraf, sözleşmenin koşullarına ve özelliklerine göre daha sonra ifa etme hakkı olmadıkça, kendi borcunu ifa etmiş ya da ifasını önermiş olmalıdır.
Yani karşı taraf kendi borcunu yerine getirmeden veya yerine getirmeyi önermeden senden ifa isteyemez. Sen de "sen önce kendi borcunu yerine getir veya getirmeyi öner, ben de yerine getireyim" diyebilirsin. Buna uygulamada ödemezlik def'i denir.
Örneğin:
- Satıcı aracı teslim etmeye hazır olmadan bedelin tamamını isteyemez.
- Alıcı bedeli ödemeye hazır olmadan malın teslimini isteyemez.
Ne zaman ödemezlik def'i ileri sürülemez?
Sözleşmenin koşullarına göre senin önce ifa etme yükümlülüğün varsa, ödemezlik def'i ileri süremezsin.
Örneğin sözleşmede "alıcı bedeli peşin ödeyecek, satıcı ödemeden sonra bir hafta içinde teslim edecek" yazıyorsa, alıcı önce ödemek zorundadır. Bu durumda alıcı "önce teslim et" diyemez.
Aynı şekilde kira sözleşmelerinde kiracı genellikle kirayı belirli dönemlerde peşin öder; bu düzene göre davranmak gerekir.
İfa güçsüzlüğü: Karşı taraf iflasın eşiğindeyse
Bazen sözleşmeye göre önce senin ifa etmen gerekir, ama karşı tarafın ödeme gücünü kaybettiğini öğrenirsin. Kanun bu durumda da seni korur.
Karşılıklı bir sözleşmede taraflardan biri borcunu ifada güçsüzlüğe düşerse, özellikle:
- İflas ederse
- Hakkında yapılan haciz işlemi sonuçsuz kalırsa
ve bu yüzden diğer tarafın hakkı tehlikeye düşerse, hakkı tehlikeye düşen taraf, karşı edimin ifası güvence altına alınıncaya kadar kendi ediminin ifasından kaçınabilir.
Örneğin bir firmaya mal teslim edecektin ve ödeme teslimden sonra yapılacaktı. Firmanın hakkında yapılan hacizlerin sonuçsuz kaldığını öğrendin. Bu durumda firma ödeme için güvence verinceye kadar malı teslim etmeyebilirsin.
Güvence verilmezse sözleşmeden dönme
Hakkı tehlikeye düşen taraf, uygun bir süre içinde istediği güvence verilmezse sözleşmeden dönebilir.
Güvence, örneğin teminat mektubu, kefil, rehin veya ödemenin peşin yapılması şeklinde olabilir.
Uygulamada nasıl kullanılır?
- Karşı taraf sana karşı dava açarsa veya icra takibi başlatırsa, kendi borcunu yerine getirmediğini veya yerine getirmeyi önermediğini savunma olarak ileri sürebilirsin.
- Karşı tarafın ödeme güçsüzlüğüne düştüğünü öğrendiysen, ondan yazılı olarak güvence iste ve kendi edimini güvence verilinceye kadar beklet.
- Güvence uygun sürede verilmezse sözleşmeden döndüğünü yazılı olarak bildir.
Karşı tarafın gecikmesi halinde sahip olduğun hakları Hakkını Sor'daki temerrüt ve sözleşmeden dönme rehberinde bulabilirsin.
Kısaca yapılacaklar
- Sözleşmende kimin önce ifa edeceğine ilişkin bir hüküm olup olmadığını kontrol et.
- Önce ifa yükümlülüğün yoksa, karşı tarafın da kendi borcunu yerine getirmesini veya önermesini iste.
- Kendi borcunu yerine getirmeye hazır olduğunu yazılı olarak bildir.
- Karşı tarafın iflas ettiğini veya hacizlerin sonuçsuz kaldığını öğrendiysen güvence iste.
- Güvence verilmezse sözleşmeden döndüğünü yazılı olarak bildir.
Dayanak mevzuat
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 97: Karşılıklı borç yükleyen sözleşmenin ifasını isteyen taraf, sözleşmeye göre daha sonra ifa etme hakkı olmadıkça kendi borcunu ifa etmiş ya da ifasını önermiş olmalıdır.
- 6098 sayılı Kanun m. 98: Karşılıklı sözleşmede taraflardan birinin ifa güçsüzlüğüne düşmesi, özellikle iflası veya haczin sonuçsuz kalması nedeniyle diğer tarafın hakkı tehlikeye düşerse, bu taraf karşı edim güvence altına alınıncaya kadar ifadan kaçınabilir ve uygun sürede güvence verilmezse sözleşmeden dönebilir.
- 6098 sayılı Kanun m. 207: Satış sözleşmesinde aksi kararlaştırılmadıkça veya adet yoksa satıcı ve alıcı borçlarını aynı anda ifa etmekle yükümlüdür.
En çok sorulan sorular
Satıcı malı teslim etmeden bütün parayı isteyebilir mi?
Sözleşmede önce ödeme kararlaştırılmadıysa, kural olarak hayır. Taraflar borçlarını aynı anda yerine getirmekle yükümlüdür.
Karşı taraf kendi borcunu yerine getirmiyor, ben de durabilir miyim?
Önce ifa yükümlülüğün yoksa, karşı taraf kendi borcunu yerine getirmeden veya önermeden senden ifa isteyemez.
Sözleşmeye göre önce ben ödeyecektim ama karşı taraf iflas etti. Ne yapabilirim?
Karşı taraf ifa güçsüzlüğüne düştüyse, güvence verilinceye kadar kendi ediminden kaçınabilirsin.
Güvence verilmezse ne olur?
Uygun bir süre içinde istediğin güvence verilmezse sözleşmeden dönebilirsin.
Ödemezlik def'ini nasıl ileri sürerim?
Karşı taraf senden ifa istediğinde, dava veya icra takibine karşı savunma olarak ileri sürebilirsin.
Yaşadığın durumu Hakkını Sor'daki soru-cevap forumunda paylaşabilir, aynı şeyi yaşamış kişilerin deneyimlerinden faydalanabilirsin.