Karşı Taraf Teslim Etmiyor veya Gecikiyor: Temerrüt ve Sözleşmeden Dönme
Mobilyacıya sipariş verdin, kaporayı ödedin ama teslim tarihi geçti ve mobilyalar hâlâ gelmedi. Ya da bir ustayla anlaştın, iş bir türlü başlamıyor. "Ne kadar bekleyeceğim? Sözleşmeden vazgeçip paramı geri alabilir miyim? Gecikme yüzünden uğradığım zararı isteyebilir miyim?" diye düşünüyorsun. Bu rehberde Borçlar Kanununa göre borçlunun temerrüdünü ve sözleşmeden dönme hakkını anlatıyoruz.
Temerrüt nedir?
Temerrüt, borcunu zamanında yerine getirmeyen borçlunun hukuki durumudur. Basitçe, borçlunun gecikmeye düşmesi demektir.
Borçlunun temerrüde düşmesi için:
- Borcun muaccel, yani ödeme veya teslim zamanının gelmiş olması gerekir.
- Kural olarak alacaklının borçluya ihtarda bulunması gerekir.
Hangi durumlarda ihtar gerekmez?
Şu durumlarda borçlu ihtar olmadan da temerrüde düşer:
- Borcun ifa edileceği gün taraflarca birlikte belirlenmişse, bu günün geçmesiyle. Örneğin sözleşmede "mobilyalar 15 Mart'ta teslim edilecektir" yazıyorsa, 15 Mart geçince borçlu temerrüde düşer.
- Sözleşmede saklı tutulan bir hakka dayanarak taraflardan biri usulüne uygun bir bildirimle ifa gününü belirlemişse, bu günün geçmesiyle
- Haksız fiilde fiilin işlendiği tarihte
- Sebepsiz zenginleşmede zenginleşmenin gerçekleştiği tarihte; ancak zenginleşen iyi niyetliyse bildirim gerekir
Belirli bir tarih yoksa, borçluya ihtarname göndermen önemlidir. Bunu Hakkını Sor'daki ihtarname rehberinde bulabilirsin.
Temerrüdün sonuçları
Gecikme tazminatı
Temerrüde düşen borçlu, kusuru olmadığını ispat etmedikçe, geç ifa yüzünden alacaklının uğradığı zararı gidermek zorundadır. Örneğin mobilyalar gecikti diye başka bir yerden geçici eşya kiralamak zorunda kaldıysan, bu masrafı isteyebilirsin.
Beklenmedik halden sorumluluk
Temerrüde düşen borçlu, beklenmedik hal sebebiyle doğan zarardan da sorumludur. Örneğin geciken mal, depoda yangın çıkması nedeniyle yok olursa, borçlu bundan sorumlu olur.
Borçlu bu sorumluluktan ancak şunları ispat ederek kurtulabilir:
- Temerrüde düşmekte kusuru olmadığını
- Borcunu zamanında ifa etseydi bile beklenmedik halin ifa konusu şeye zarar vereceğini
Temerrüt faizi
Para borçlarında temerrüt faizi işler. Bunu Hakkını Sor'daki yasal faiz ve temerrüt faizi rehberinde bulabilirsin.
Karşılıklı sözleşmelerde alacaklının hakları
Satış, eser veya hizmet sözleşmeleri gibi karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde, taraflardan biri temerrüde düşerse diğeri şu yolu izler:
Önce uygun bir süre verilir
Alacaklı, borcun yerine getirilmesi için borçluya uygun bir süre verebilir veya uygun bir süre verilmesini hakimden isteyebilir.
Süre verilmesi gerekmeyen durumlar
Şu durumlarda süre vermeye gerek yoktur:
- Borçlunun durumundan veya tutumundan süre vermenin işe yaramayacağı anlaşılıyorsa. Örneğin borçlu "hiçbir zaman teslim etmeyeceğim" diyorsa.
- Temerrüt yüzünden borcun ifası alacaklı için yararsız hale gelmişse. Örneğin düğün için sipariş edilen gelinlik düğünden sonra teslim edilecekse.
- Sözleşmeden, belirli bir zamanda ifa edilmezse artık kabul edilmeyeceği anlaşılıyorsa
Seçimlik haklar
Verilen süre içinde de borç yerine getirilmezse veya süre vermeye gerek olmayan bir durum varsa, alacaklı şu haklardan birini seçebilir:
- Her zaman borcun ifasını ve gecikme tazminatını isteyebilir. Yani "geç de olsa teslim et, gecikme zararımı da öde" diyebilir.
- Borcun ifasından ve gecikme tazminatından vazgeçtiğini hemen bildirerek, borcun ifa edilmemesinden doğan zararının giderilmesini isteyebilir.
- Borcun ifasından ve gecikme tazminatından vazgeçtiğini hemen bildirerek sözleşmeden dönebilir.
Dikkat: Son iki hakkı kullanacaksan, ifadan vazgeçtiğini hemen bildirmen gerekir.
Sözleşmeden dönersen ne olur?
Sözleşmeden dönme halinde:
- Taraflar karşılıklı olarak ifa yükümlülüğünden kurtulur.
- Daha önce ödedikleri veya teslim ettikleri şeyleri geri isteyebilirler. Örneğin ödediğin kaporayı geri isteyebilirsin.
- Borçlu temerrüde düşmekte kusuru olmadığını ispat edemezse, sözleşmenin hükümsüz kalması nedeniyle uğradığın zararı da isteyebilirsin.
Kaporanın iadesi konusunu Hakkını Sor'daki kapora geri alınır mı rehberinde bulabilirsin.
Sürekli sözleşmelerde
Kira, abonelik veya hizmet gibi ifasına başlanmış sürekli sözleşmelerde borçlu temerrüde düşerse, alacaklı:
- İfayı ve gecikme tazminatını isteyebilir.
- Sözleşmeyi feshederek, sözleşmenin süresinden önce sona ermesi yüzünden uğradığı zararı isteyebilir.
Kısaca yapılacaklar
- Sözleşmede belirli bir teslim veya ödeme tarihi olup olmadığına bak.
- Belirli tarih yoksa borçluya noter aracılığıyla ihtarname gönder.
- Karşılıklı sözleşmelerde borçluya ifa için uygun bir süre ver.
- Süre de geçerse, ifa ve gecikme tazminatı, ifa yerine tazminat veya sözleşmeden dönme seçeneklerinden birini seç.
- Dönme veya ifa yerine tazminat seçeceksen bunu hemen ve yazılı bildir.
- Ödediğin bedelleri ve uğradığın zararları belgeleyerek talep et.
Dayanak mevzuat
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 117: Muaccel bir borcun borçlusu alacaklının ihtarıyla temerrüde düşer; ifa günü birlikte belirlenmişse veya usulüne uygun bildirimle belirlenmişse bu günün geçmesiyle, haksız fiilde fiil tarihinde, sebepsiz zenginleşmede zenginleşme tarihinde temerrüt gerçekleşir.
- 6098 sayılı Kanun m. 118: Temerrüde düşen borçlu, kusursuzluğunu ispat etmedikçe geç ifadan doğan zararı giderir.
- 6098 sayılı Kanun m. 119: Temerrüde düşen borçlu beklenmedik halden doğan zarardan da sorumludur; kusursuzluğunu veya zamanında ifa etseydi de zararın doğacağını ispat ederek kurtulabilir.
- 6098 sayılı Kanun m. 123: Karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde taraflardan biri temerrüde düşerse diğeri ifa için uygun süre verebilir veya hakimden isteyebilir.
- 6098 sayılı Kanun m. 124: Süre vermenin etkisiz olacağı, ifanın yararsız kaldığı veya belirli zamandan sonra ifanın kabul edilmeyeceğinin sözleşmeden anlaşıldığı hallerde süre verilmesine gerek yoktur.
- 6098 sayılı Kanun m. 125: Süre içinde ifa edilmezse alacaklı ifa ve gecikme tazminatı isteyebilir veya bunlardan vazgeçtiğini hemen bildirerek ifa etmemeden doğan zararını isteyebilir ya da sözleşmeden dönebilir; dönmede taraflar ifa ettiklerini geri isteyebilir ve kusursuzluğunu ispat edemeyen borçludan zarar istenebilir.
- 6098 sayılı Kanun m. 126: İfasına başlanmış sürekli edimli sözleşmelerde alacaklı ifa ve gecikme tazminatı isteyebileceği gibi sözleşmeyi feshederek erken sona ermeden doğan zararını da isteyebilir.
En çok sorulan sorular
Teslim tarihi geçti, hemen sözleşmeden dönebilir miyim?
Kural olarak önce borçluya uygun bir süre vermen gerekir. İfa artık senin için yararsızsa veya süre vermenin işe yaramayacağı açıksa süre vermeden de dönebilirsin.
Sözleşmeden dönersem paramı geri alabilir miyim?
Evet. Dönme halinde taraflar daha önce ifa ettiklerini geri isteyebilir.
Gecikme yüzünden uğradığım zararı isteyebilir miyim?
Evet. Borçlu kusuru olmadığını ispat etmedikçe gecikme zararını öder.
İhtarname göndermem şart mı?
Teslim günü sözleşmede belirlenmişse ihtar gerekmez. Belirli bir gün yoksa borçluyu temerrüde düşürmek için ihtar gerekir.
Geciken mal yangında yandı, kim sorumlu?
Temerrüde düşen borçlu beklenmedik hallerden de sorumludur. Zamanında teslim etseydi de zararın doğacağını ispat ederse kurtulur.
Yaşadığın durumu Hakkını Sor'daki soru-cevap forumunda paylaşabilir, aynı şeyi yaşamış kişilerin deneyimlerinden faydalanabilirsin.