MİRASTA SAKLI PAY VE TASARRUF ÖZGÜRLÜĞÜ

1. GİRİŞ VE KAVRAMSAL ÇERÇEVE

Türk miras hukukunda saklı pay (mülga 743 sayılı Türk Kanunu Medenisi dönemindeki adıyla "mahfuz hisse"), kanun koyucu tarafından belirli yasal mirasçılara tanınan, mirasbırakanın iradesiyle veya karşılıksız kazandırmalarıyla ortadan kaldırılamayan, dokunulmaz nitelikteki asgari miras hakkıdır. Mirasbırakanın malvarlığı üzerinde ölüme bağlı veya sağlararası tasarruf etme serbestisi, saklı paylı mirasçıların bu haklarıyla sınırlandırılmıştır.

Hukuk Genel Kurulu kararlarında saklı pay; "Kanun koyucu, yasal mirasçıların bir kısmına, miras bırakanın iradesiyle ortadan kaldırılamayan ve dokunulamayan bir miras hakkı tanımıştır. Tanınan bu hakka saklı pay, bu hakkın tanındığı kimselere de saklı paylı mirasçı denilmektedir." (Hukuk Genel Kurulu, 24.04.2024, E. 2022/380, K. 2024/192) ve "mirasbırakanın iradesiyle ortadan kaldırılamayan ve dokunulamayan bir miras hakkı" (Hukuk Genel Kurulu, 21.01.2026, E. 2025/44, K. 2026/16) şeklinde tanımlanmıştır. Saklı payın temel amacı; "miras bırakanın tasarrufları sonucu yakınlarının mirastan yoksun kalıp, ekonomik koşullarının ağırlaşmasını önlemek gereğini" (Anayasa Mahkemesi, 20.09.1984, E. 1984/4, K. 1984/9) gözetmek ve "miras bırakanla yakın hısımlık içerisindeki mirasçıların korunmasıdır." (Hukuk Genel Kurulu, 13.12.2023, E. 2022/1177, K. 2023/1237). Bu hak, "TMK’da belirli sebepler dışında sahibinden ayrılması mümkün olmayan bir miras hakkıdır" (Hukuk Genel Kurulu, 14.10.2021, E. 2020/540, K. 2021/1223) ve "Yasanın öngördüğü istisnalar dışında mirasbırakanın iradesiyle bertaraf edilemeyen hak" niteliğindedir (Yargıtay 1. Hukuk Dairesi, 29.12.2009, E. 2009/12145, K. 2009/14079).

2. YASAL MEVZUAT VE SAKLI PAY SAHİBİ MİRASÇILAR

A. Tasarruf Özgürlüğünün Kapsamı

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 505 inci maddesi uyarınca mirasbırakanın tasarruf nisabı saklı paylar ile sınırlandırılmıştır:

"(Değişik birinci fıkra: 4/5/2007-5650/1 md.) Mirasçı olarak altsoyu, ana ve babası veya eşi bulunan miras bırakan, mirasının saklı paylar dışında kalan kısmında ölüme bağlı tasarrufta bulunabilir.

Bu mirasçılardan hiç biri yoksa, mirasbırakan mirasının tamamında tasarruf edebilir."

Hukuk Genel Kurulu kararlarında belirtildiği üzere "Miras bırakanın serbestçe tasarruf edebileceği kısım ise saklı paylar toplamı dışında kalan kısımdır." (Hukuk Genel Kurulu, 24.04.2024, E. 2022/380, K. 2024/192; Hukuk Genel Kurulu, 21.01.2026, E. 2025/44, K. 2026/16).

B. Saklı Pay Oranları ve Hak Sahipleri

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 506 ncı maddesinde saklı pay oranları şu şekilde hüküm altına alınmıştır:

"Saklı pay aşağıdaki oranlardan ibarettir: 1. Altsoy için yasal miras payının yarısı, 2. Ana ve babadan her biri için yasal miras payının dörtte biri, 3. (Mülga: 4/5/2007-5650/2 md.) 4. Sağ kalan eş için, altsoy veya ana ve baba zümresiyle birlikte mirasçı olması hâlinde yasal miras payının tamamı, diğer hâllerde yasal miras payının dörtte üçü"

İçtihatlarda "Saklı paylı mirasçılar, mirasbırakanın altsoyu, anne-babası ve eşidir." tespiti yinelenmiş (Hukuk Genel Kurulu, 24.06.2021, E. 2017/1270, K. 2021/846; Hukuk Genel Kurulu, 27.05.2021, E. 2017/1827, K. 2021/625); güncel hukukta saklı pay hakkının "miras bırakanın sadece altsoyu, ana-babası ve eşi için söz konusu" olduğu vurgulanmıştır (Hukuk Genel Kurulu, 13.12.2023, E. 2022/1177, K. 2023/1237). Daire kararlarında da altsoy bakımından saklı pay oranının yasal miras payının yarısı olduğu esas alınmaktadır (Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, 29.06.2022, E. 2022/1805, K. 2022/4600; Yargıtay 1. Hukuk Dairesi, 14.04.2025, E. 2024/924, K. 2025/1968; Yargıtay 1. Hukuk Dairesi, 08.10.2024, E. 2023/4869, K. 2024/5496).

C. Mevzuat Değişikliği ve Zaman Bakımından Uygulama

04.05.2007 tarihli ve 5650 sayılı Kanun'un 2 nci maddesi ile kardeşlerin saklı pay hakkı yürürlükten kaldırılmıştır (10.05.2007 tarihli Resmî Gazete). Miras hukukunda kural olarak mirasbırakanın ölüm tarihinde yürürlükte olan hükümler uygulanır. Bu doğrultuda, 10.05.2007 tarihinden önce vefat eden mirasbırakanların terekesinde kardeşlerin saklı pay hakkı gözetilir. Nitekim Yargıtay 3. Hukuk Dairesi'nin 08.03.2021 tarihli, E. 2021/845, K. 2021/2371 sayılı kararında, mirasbırakanın 09.01.2006 tarihinde vefat ettiği somut uyuşmazlıkta, "Diğer bir anlatımla, mirasbırakanın ölüm tarihi de gözetildiğinde, kardeşi olan davacının saklı paylı mirasçı olduğu ortadadır." tespiti yapılarak ilk derece mahkemesinin ret kararı bozulmuştur. 10.05.2007 sonrasında gerçekleşen ölümlerde ise kardeşler saklı paylı mirasçı statüsünde kabul edilmemektedir.

3. SAKLI PAYIN İHLALİ VE TENKİS DAVASI

Saklı payı ihlal eden ölüme bağlı veya sağlararası tasarruflar kendiliğinden hükümsüz sayılmaz. Saklı payı zedelenen mirasçılar tenkis davası açarak tasarrufların yasal sınıra indirilmesini talep etmelidir.

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 560 ıncı maddesi uyarınca:

"Saklı paylarının karşılığını alamayan mirasçılar, mirasbırakanın tasarruf edebileceği kısmı aşan tasarruflarının tenkisini dava edebilirler.

Yasal mirasçıların paylarına ilişkin olarak tasarrufta yer alan kurallar, mirasbırakanın arzusunun başka türlü olduğu tasarruftan anlaşılmadıkça, sadece paylaştırma kuralları sayılır."

Yargıtay içtihatlarında tenkis davasının işlevi ve şartları şu ilkeler çerçevesinde belirlenmiştir:

● Davanın Amacı ve Niteliği: Tenkis davası, tasarrufların tamamen ortadan kaldırılması amacını taşımaz; "mirasbırakanın yaptığı tasarrufların iptali değil, değiştirilmesi, tasarruf edilebilir sınıra çekilmesi" sonucunu doğurur (Hukuk Genel Kurulu, 27.05.2021, E. 2017/1827, K. 2021/625). "Sağlararası veya ölüme bağlı bir tasarruf ile saklı pay sahibi mirasçının saklı payına el atıldığı takdirde, yapılan o tasarruf, tenkis davası yoluyla saklı paylı mirasçının saklı payı temin edilinceye kadar indirime tabi tutulur." (Hukuk Genel Kurulu, 24.06.2021, E. 2017/1270, K. 2021/846; Hukuk Genel Kurulu, 07.07.2010, E. 2010/360, K. 2010/372; Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, 17.02.2015, E. 2014/21093, K. 2015/2415).

● Davanın Açılabilme Şartı: "Tenkis davasının konusunu, miras bırakanın saklı payları ihlâl eden tasarrufları oluşturur." (Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, 19.03.2024, E. 2024/711, K. 2024/1614; Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, 04.03.2025, E. 2024/2492, K. 2025/1249). Davanın dinlenebilmesi için "miras bırakanın ölüme bağlı veya sağlar arası bir kazandırma işlemi ile saklı pay sahiplerinin haklarını zedelemiş olması" ve "miras bırakanın tasarruf edebileceği kısmı aşan bir tasarrufun olması gereklidir" (Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, 09.10.2023, E. 2023/2844, K. 2023/4536; Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, 18.09.2023, E. 2023/3412, K. 2023/3842). Dava "mirasçıların saklı paylarını elde edememiş olması hâlinde açılabilir" (Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, 07.05.2025, E. 2025/1141, K. 2025/2470).

● Net Tereke Hesabı: Saklı payın ihlal edilip edilmediği, "mirasın açıldığı tarihteki terekenin durumuna göre" (Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, 19.03.2024, E. 2024/711, K. 2024/1614) tespit edilir. Yargıtay 7. Hukuk Dairesi'nin belirttiği üzere "Mirasbırakanın, saklı payı zedeleyip zedelemediği "net tereke" üzerinden hesaplanır." (07.05.2025, E. 2025/1141, K. 2025/2470). Net tereke aktif değerlerden pasif değerler indirilip yasal ekleme ve çıkarmalar yapılmak suretiyle hesaplanır.

Hakkını Sor Hukuk Platformu