Polis Haksız Yere Üstümü Aradı: Haksız Arama Suçu ve Şikayet Yolu
Sokakta yürürken polis seni durdurdu, hiçbir açıklama yapmadan ve herhangi bir karar göstermeden üstünü, çantanı ve telefonunu aradı. Belki de bir kamu görevlisi, yetkisi olmadığı halde işyerindeki eşyalarını karıştırdı ya da arama sırasında seni herkesin önünde küçük düşürecek şekilde davrandı. "Bu arama yasal mıydı, şikayet edebilir miyim?" diye düşünüyorsun. Bu rehberde haksız arama suçunu, aramanın hangi kurallara bağlı olduğunu ve şikayet yolunu anlatıyoruz.
Arama hangi durumlarda yasaldır?
Bir kişinin üstü veya eşyası ancak kanunda gösterilen hallerde ve usulüne uygun şekilde aranabilir. Suç soruşturmasında yapılan aramalar için:
- Kişinin yakalanabileceği veya suç delillerinin elde edilebileceği konusunda makul bir şüphe bulunmalıdır.
- Arama, kural olarak hakim kararıyla yapılır.
- Gecikmesinde sakınca bulunan hallerde Cumhuriyet savcısının, savcıya ulaşılamıyorsa kolluk amirinin yazılı emriyle arama yapılabilir.
- Konut, işyeri ve kamuya açık olmayan kapalı alanlarda arama yalnızca hakim kararı veya savcının yazılı emriyle yapılabilir.
- Arama kararında aramanın nedeni, kimin veya neyin aranacağı ve kararın geçerlilik süresi açıkça yazılmalıdır.
Bunların dışında, suçun önlenmesi amacıyla yapılan önleme aramaları da ayrı kurallara bağlıdır. Ayrıntılar için Hakkını Sor'daki polis arama yetkisi rehberine bakabilirsin. Evde yapılan aramalar için ise ev araması rehberine bakabilirsin.
Haksız arama suçu nedir?
Hukuka aykırı olarak bir kişinin üstünü veya eşyasını arayan kamu görevlisi haksız arama suçunu işler. Örneğin:
- Hiçbir karar veya yazılı emir olmadan, makul bir şüphe de bulunmadan yapılan arama,
- Kararda gösterilen kişi veya eşya dışında keyfi olarak genişletilen arama,
- Arama yetkisi olmayan bir kamu görevlisinin yaptığı arama,
- Kişiyi cezalandırmak veya aşağılamak amacıyla yapılan arama.
Bu suçun cezası üç aydan bir yıla kadar hapistir. Suç şikayete bağlı değildir; savcılık öğrendiğinde kendiliğinden soruşturur.
Bu suçu kimler işleyebilir?
Bu suçu yalnızca kamu görevlileri işleyebilir: polis, jandarma, bekçi, zabıta, gümrük görevlisi gibi. Kamu görevlisi olmayan birinin izinsiz olarak üstünü veya çantanı araması ise duruma göre başka suçları oluşturabilir.
Özel güvenlik görevlilerinin arama yetkisi daha sınırlıdır ve ayrı kurallara bağlıdır. Bunun için Hakkını Sor'daki özel güvenlik arama yetkisi rehberine bakabilirsin.
Aramanın ölçüsüz yapılması
Arama kararı olsa bile arama ölçülü yapılmalıdır. Aramanın gereğinden fazla zarar verecek, seni aşağılayacak veya amacını aşacak şekilde yapılması da hukuka aykırıdır.
Hakkındaki arama kararı ölçüsüz şekilde uygulanan kişi, uğradığı maddi ve manevi zararın tazminini devletten isteyebilir. Arama sırasında eşyana koşulları oluşmadan el konulduysa veya eşyan zamanında geri verilmediyse de tazminat isteyebilirsin.
Arama sırasında ne yapmalısın?
- Sakin ol ve fiziksel olarak direnme; direnmek başka bir suçtan yargılanmana yol açabilir.
- Aramanın nedenini ve dayandığı karar veya emri sor.
- Aramayı yapanların adını, rütbesini veya sicil numarasını öğrenmeye çalış.
- Arama tutanağı tutulursa okumadan imzalama; itirazını tutanağa yazdır.
- Olaya tanık olan kişilerin adlarını ve iletişim bilgilerini al.
- Mümkünse bölgedeki kamera kayıtlarının yerini not et; bu kayıtlar kısa sürede silinebilir.
Şikayet yolu
Arama hukuka aykırıysa:
- Cumhuriyet başsavcılığına yazılı şikayet dilekçesi ver. Olayın tarihini, saatini, yerini, görevlilerin bilgilerini ve tanıkları yaz.
- Ayrıca görevlinin bağlı olduğu kuruma, örneğin emniyet müdürlüğüne veya jandarma komutanlığına idari şikayette bulunabilirsin.
- Arama sırasında darp veya kötü muameleye maruz kaldıysan hemen hastaneden doktor raporu al.
- Kamu görevlisi şikayetine ilişkin genel bilgiler için Hakkını Sor'daki kamu görevlisi şikayeti rehberine bakabilirsin.
Hukuka aykırı arama sonucunda elde edilen deliller, hakkında bir ceza davası açılırsa hükme esas alınamayabilir. Bu durumu davadaki savunmanda mutlaka ileri sür.
Kısaca yapılacaklar
- Arama sırasında direnmeden aramanın nedenini ve dayandığı kararı sor.
- Görevlilerin bilgilerini, tanıkları ve kamera yerlerini not et.
- Tutanağı okumadan imzalama, itirazını yazdır.
- Savcılığa ve görevlinin bağlı olduğu kuruma şikayette bulun.
- Ölçüsüz aramadan veya haksız el koymadan doğan zararın için devletten tazminat iste.
Dayanak mevzuat
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 120: Hukuka aykırı olarak bir kimsenin üstünü veya eşyasını arayan kamu görevlisine üç aydan bir yıla kadar hapis cezası verilir.
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 6: Kamu görevlisi, kamusal faaliyetin yürütülmesine atama, seçilme veya herhangi bir şekilde sürekli, süreli ya da geçici olarak katılan kişidir.
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 116: Yakalanabileceği veya suç delillerinin elde edilebileceği konusunda makul şüphe varsa şüphelinin veya sanığın üstü, eşyası, konutu, işyeri veya diğer yerleri aranabilir.
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 119: Arama hakim kararıyla, gecikmesinde sakınca bulunan hallerde savcının, ona ulaşılamıyorsa kolluk amirinin yazılı emriyle yapılır; konut ve işyerinde arama yalnızca hakim kararı veya savcının yazılı emriyle yapılabilir ve karar aramanın nedenini, kapsamını ve süresini göstermelidir.
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 141: Hakkındaki arama kararı ölçüsüz şekilde uygulanan veya eşyasına koşulları oluşmadan el konulan ya da eşyası zamanında geri verilmeyen kişi, maddi ve manevi zararını devletten isteyebilir.
En çok sorulan sorular
Polis karar olmadan üstümü arayabilir mi?
Suç soruşturmasında arama kural olarak hakim kararı veya gecikmesinde sakınca bulunan hallerde savcının ya da kolluk amirinin yazılı emriyle yapılır. Önleme aramaları ise ayrı kurallara bağlıdır.
Haksız aramanın cezası ne?
Hukuka aykırı olarak bir kişinin üstünü veya eşyasını arayan kamu görevlisine üç aydan bir yıla kadar hapis cezası verilir.
Bu suç şikayete bağlı mı?
Hayır. Savcılık suçu öğrendiğinde kendiliğinden soruşturur.
Aramaya karşı koyabilir miyim?
Fiziksel olarak direnmemelisin; bu seni başka bir suçla karşı karşıya bırakabilir. İtirazını tutanağa yazdırıp sonradan şikayet yolunu kullan.
Haksız arama için tazminat alabilir miyim?
Arama kararı ölçüsüz uygulandıysa veya eşyana haksız yere el konulduysa uğradığın maddi ve manevi zararı devletten isteyebilirsin.
Yaşadığın durumu Hakkını Sor'daki soru-cevap forumunda paylaşabilir, aynı şeyi yaşamış kişilerin deneyimlerinden faydalanabilirsin.