Polis Üstümü veya Aracımı Arayabilir mi? Kimlik Sorma ve Arama
Sokakta yürürken polis kimliğini sordu, üstünü aramak istedi ya da trafik kontrolünde aracının bagajını açmanı istedi. Bu durumlarda polisin yetkileri nelerdir ve hangi hakların vardır? Bu rehberde polisin kimlik sorma ve arama yetkisini, senin haklarınla birlikte anlatıyoruz.
Kimlik sorma
Polis, bir suçun ya da tehlikenin önlenmesi veya bir suçun failinin yakalanması amacıyla, makul bir sebebin varlığı hâlinde kişileri durdurup kimliğini sorabilir (2559 s. Polis Vazife ve Selahiyet Kanunu md. 4/A).
- Polis seni durdururken durdurma sebebini sana bildirmelidir.
- Kimliğini göstermen istenir. Kimliğin yanında değilse, kimliğini başka şekillerde tespit ettirebilirsin.
- Kimliğini göstermekten ya da doğru bilgi vermekten kaçınırsan, idari para cezası uygulanabilir.
Kimliğin tespit edildikten ve durdurma sebebi ortadan kalktıktan sonra yoluna devam etmene izin verilmelidir.
Üst ve araç araması
Polisin yaptığı aramalar ikiye ayrılır: önleme araması ve adli arama.
Önleme araması
Önleme araması, bir suçun ya da tehlikenin önlenmesi için yapılan aramadır.
- Önleme araması için kural olarak hâkim kararı gerekir.
- Gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde mülki amirin, yani vali ya da kaymakamın yazılı emri ile de yapılabilir. Bu durumda emrin sonradan hâkim onayına sunulması gerekir.
- Arama, kararda ya da emirde belirtilen yer, zaman ve kişilerle sınırlıdır.
Hâkim kararı ya da yazılı emir olmadan polis, seni ya da aracını ancak dışarıdan, göz ile kontrol edebilir. Örneğin aracının camından içeri bakabilir. Ancak kararsız olarak bagajı açtırması, çantanı açtırması ya da üstünü araması kural olarak önleme araması niteliğindedir.
Adli arama
Adli arama, işlenmiş bir suçla ilgili delil elde etmek ya da şüpheliyi yakalamak için yapılan aramadır (CMK md. 116 ve devamı).
- Adli arama için kural olarak hâkim kararı gerekir.
- Gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısının yazılı emri ile de yapılabilir.
- Savcıya ulaşılamadığı hâllerde kolluk amirinin yazılı emri ile arama yapılabilir. Ancak konut, iş yeri ve kamuya açık olmayan kapalı alanlarda kolluk amirinin emriyle arama yapılamaz.
Arama sırasındaki hakların
- Aramanın hangi karara ya da emre dayanarak yapıldığını sorabilirsin.
- Üst araması, mümkünse senin cinsiyetinden bir görevli tarafından yapılmalıdır.
- Arama sonunda bir tutanak düzenlenmesini isteyebilirsin. Tutanakta bulunan eşyalar ve el konulan eşyalar yazılmalıdır.
- Tutanağın bir örneğini isteyebilirsin.
- Tutanakta yazanların doğru olup olmadığını kontrol et. Yanlış ya da eksik bir şey varsa, imzalamadan önce itirazını tutanağa yazdır.
Telefonun aranması
Telefonun, bilgisayarın ve diğer elektronik cihazların içeriğinin incelenmesi, kural olarak hâkim kararıyla yapılabilir. Polis, karar olmadan telefonunun kilidini açmanı ve içeriğini göstermeni zorla isteyemez.
Direnme, itiraz et
Aramanın hukuka aykırı olduğunu düşünüyorsan bile polise fiziksel olarak direnme. Görevini yapan bir kamu görevlisine karşı koymak ayrı bir suç oluşturabilir.
Bunun yerine:
- İtirazını sözlü olarak bildir ve tutanağa yazılmasını iste.
- Olayın tarihini, saatini, yerini ve görevlilerin bilgilerini not et.
- Daha sonra hukuka aykırı arama ya da kötü muamele için Cumhuriyet başsavcılığına şikâyette bulun.
- El konulan eşyaların iadesi için savcılığa ya da sulh ceza hâkimliğine başvur.
Hukuka aykırı aramanın sonucu
Hukuka aykırı bir aramayla elde edilen deliller, ceza yargılamasında hükme esas alınamaz. Bu yüzden hakkında bir dava açılırsa, aramanın hukuka aykırı olduğunu mutlaka ileri sür.
Kısaca yapılacaklar
- Kimliğin sorulursa göster, durdurma sebebini sor.
- Arama yapılacaksa hangi karara ya da emre dayandığını sor.
- Arama sonunda tutanak düzenlenmesini ve bir örneğini iste.
- İtirazın varsa direnmeden sözlü olarak bildir ve tutanağa yazdır.
- Hukuka aykırılık varsa savcılığa şikâyette bulun.
En çok sorulan sorular
Polis kimliğimi sorabilir mi?
Evet. Makul bir sebep varsa durdurup kimliğini sorabilir; durdurma sebebini sana bildirmelidir.
Kimliğimi göstermezsem ne olur?
Kimliğini göstermekten ya da doğru bilgi vermekten kaçınırsan idari para cezası uygulanabilir.
Polis kararsız olarak üstümü ya da aracımı arayabilir mi?
Hayır. Hâkim kararı ya da gecikmesinde sakınca olan hâllerde yetkili makamın yazılı emri gerekir; aksi hâlde yalnızca dışarıdan göz ile kontrol edebilir.
Arama sırasında hangi haklarım var?
Hangi karara dayanıldığını sorabilir, üst aramasının kendi cinsiyetinden bir görevlice yapılmasını ve tutanak düzenlenmesini isteyebilirsin.
Tutanakta yanlışlık varsa ne yapmalıyım?
İmzalamadan önce itirazını tutanağa yazdır ya da imzalamaktan kaçın ve bir örneğini iste.
Yaşadığın durumu Hakkını Sor'daki soru-cevap forumunda paylaşabilir, aynı şeyi yaşamış kişilerin deneyimlerinden faydalanabilirsin.