Sağır ve Dilsiz Biri Suç İşlerse Ceza Alır mı? Yaşa Göre Ceza Sorumluluğu ve Soruşturmadaki Haklar
Oğlun ya da yakının hem işitme hem konuşma engelli ve bir olaya karışıp hakkında soruşturma başladı. Kendini anlatmakta zorlanıyor, ifadesinin nasıl alınacağını, ceza alıp almayacağını merak ediyorsun. Türk Ceza Kanunu sağır ve dilsiz kişiler için yaşa bağlı özel bir kural koyar; ceza muhakemesinde de bu kişilere ek güvenceler tanınır. Bu rehberde sağır ve dilsiz kişilerin ceza sorumluluğunu ve soruşturmada sahip oldukları hakları anlatıyoruz.
Sağır ve dilsizlik neden önemli?
Hem işitme hem konuşma engeli olan bir kişi, çevresiyle iletişim kurmakta ve toplumsal kuralları öğrenmekte daha fazla zorluk yaşayabilir. Kanun bu nedenle sağır ve dilsiz kişileri, belirli yaşlara kadar çocuklarla aynı kurallara tabi tutar.
Bu kural yalnızca işitme engeli ya da yalnızca konuşma engeli olan kişiler için değil, iki engelin birlikte bulunduğu kişiler için öngörülmüştür. Durumun hastaneden alınacak bir sağlık raporuyla tespit edilmesi önemlidir.
Yaşa göre ceza sorumluluğu
Kanun, sağır ve dilsiz kişilere çocuklar için öngörülen kuralları üç yıl geriden uygular:
- On beş yaşını doldurmamış sağır ve dilsiz kişi, on iki yaşından küçük çocuk gibi değerlendirilir. Ceza sorumluluğu yoktur, hakkında ceza davası açılamaz; yalnızca çocuklara özgü güvenlik tedbirleri uygulanabilir.
- On beş yaşını doldurmuş ama on sekiz yaşını doldurmamış sağır ve dilsiz kişi, on iki ile on beş yaş arasındaki çocuk gibi değerlendirilir.
- On sekiz yaşını doldurmuş ama yirmi bir yaşını doldurmamış sağır ve dilsiz kişi, on beş ile on sekiz yaş arasındaki çocuk gibi değerlendirilir.
- Yirmi bir yaşını doldurmuş sağır ve dilsiz kişiler, yetişkinlerle aynı kurallara tabidir.
Yaşın hesaplanmasında, suçun işlendiği tarihteki yaş esas alınır; yargılama sırasındaki yaş değil.
15-18 yaş arasındaki sağır ve dilsiz kişi
Bu yaş grubundaki kişi için mahkeme önce şunu araştırır: Kişi işlediği fiilin hukuki anlamını ve sonuçlarını algılayabiliyor mu, davranışlarını yönlendirebiliyor mu?
- Algılayamıyorsa ceza sorumluluğu yoktur; yalnızca çocuklara özgü güvenlik tedbirlerine karar verilir.
- Algılayabiliyorsa ceza verilir ama büyük ölçüde indirilir. Genel kural olarak cezanın yarısı indirilir ve her fiil için verilecek hapis cezası dokuz yılı geçemez. Ağırlaştırılmış müebbet ve müebbet hapis gerektiren suçlarda ise kanunda ayrı süreler öngörülmüştür.
Bu araştırma için mahkeme genellikle bir sağlık kurulundan rapor ister.
18-21 yaş arasındaki sağır ve dilsiz kişi
Bu yaş grubundaki kişinin ceza sorumluluğu vardır ama verilecek ceza indirilir. Genel kural olarak cezanın üçte biri indirilir ve her fiil için verilecek hapis cezası on beş yılı geçemez. Ağır suçlarda kanunda ayrı süreler bulunur.
Çocukların cezalarına ilişkin kurallar 2026 yılında değiştirildi ve bazı ağır suçlarda indirimlerin daha sınırlı uygulanabilmesinin önü açıldı. Bu değişiklikler sağır ve dilsiz kişilere de yansıyabileceği için somut durumu bir avukatla değerlendirmelisin. Çocukların ceza sorumluluğu için Hakkını Sor'daki suça sürüklenen çocuk rehberine bakabilirsin.
Soruşturmada hangi güvenceler var?
Sağır ve dilsiz bir kişi şüpheli veya sanık olduğunda:
- Avukatı yoksa, kendisi istemese bile ona bir avukat görevlendirilir. Bu zorunlu müdafiliktir ve avukat ücreti ondan istenmez.
- İfadesi alınırken ve duruşmada, iddia ve savunmanın esaslı noktaları ona anlayabileceği biçimde anlatılır. Bunun için işaret dili tercümanı görevlendirilebilir.
- Aynı güvenceler soruşturma aşamasında dinlenen sağır ve dilsiz mağdur ve tanıklar için de geçerlidir.
Tercümansız ya da avukatsız alınan bir ifade, sonradan itiraz konusu yapılabilir. Zorunlu müdafilik için Hakkını Sor'daki zorunlu müdafi rehberine, tercüman için tercüman hakkı rehberine bakabilirsin.
Yakının gözaltına alındıysa ne yapmalısın?
- Kolluğa yakınının sağır ve dilsiz olduğunu hemen bildir.
- İfadesinin işaret dili tercümanı ve avukat olmadan alınmaması gerektiğini söyle.
- Varsa engelli sağlık kurulu raporunu ve kimlik belgesini yanına al.
- Yakının kendini anlatmakta zorlandıysa ve ifade tercümansız alındıysa bunu not et, avukata ilet.
Kısaca yapılacaklar
- Yakınının hem işitme hem konuşma engelini sağlık raporuyla belgele.
- Suç tarihindeki yaşını kontrol et; 15, 18 ve 21 yaş sınırları belirleyicidir.
- Gözaltında avukat ve işaret dili tercümanı istendiğinden emin ol.
- Tercümansız alınan ifade varsa avukata bildir.
- Ceza indirimlerinin nasıl uygulanacağını bir avukatla değerlendir.
Dayanak mevzuat
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 33: Çocuklara ilişkin ceza sorumluluğu kuralları, 15 yaşını doldurmamış, 15-18 yaş arası ve 18-21 yaş arası sağır ve dilsizlere bir alt yaş grubunun kurallarıyla uygulanır.
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 31: On iki yaşından küçüklerin ceza sorumluluğu yoktur; 12-15 ve 15-18 yaş arasındakiler için algılama yeteneğine ve yaşa göre ceza indirimleri ve üst sınırlar öngörülür.
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 150: Avukatı olmayan sağır ve dilsiz şüpheli veya sanığa, istemi aranmadan avukat görevlendirilir.
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 202: Engelli sanığa veya mağdura, iddia ve savunmanın esaslı noktaları anlayabileceği biçimde anlatılır; bu kural soruşturmada dinlenen şüpheli, mağdur ve tanıklara da uygulanır.
En çok sorulan sorular
Sağır ve dilsiz biri suç işlerse ceza alır mı?
On beş yaşından küçükse ceza almaz. 15-21 yaş arasındaysa ceza indirilir veya algılama yeteneği yoksa hiç verilmez. 21 yaşından sonra yetişkinlerle aynı kurallar uygulanır.
Yalnızca işitme engeli olan kişi bu indirimden yararlanır mı?
Kanundaki özel kural, hem işitme hem konuşma engeli birlikte bulunan kişiler içindir. Tek bir engelin ceza sorumluluğuna etkisi, akıl sağlığı gibi başka kurallar çerçevesinde ayrıca değerlendirilebilir.
Sağır ve dilsiz şüpheliye avukat verilir mi?
Evet. Avukatı yoksa, kendisi istemese bile ücretsiz bir avukat görevlendirilir.
İfade işaret dili tercümanı olmadan alınabilir mi?
Alınmamalıdır. Kanun, engelli kişiye iddia ve savunmanın anlayabileceği biçimde anlatılmasını şart koşar. Tercümansız alınan ifadeye itiraz edilebilir.
Yaş hangi tarihe göre hesaplanır?
Suçun işlendiği tarihteki yaşa göre hesaplanır.
Yaşadığın durumu Hakkını Sor'daki soru-cevap forumunda paylaşabilir, aynı şeyi yaşamış kişilerin deneyimlerinden faydalanabilirsin.