Şartlar Değişti, Sözleşmeye Uymak Zorunda mıyım? Aşırı İfa Güçlüğü ve Uyarlama Davası
Birkaç yıl önce döviz üzerinden bir sözleşme imzaladın ve kur birden katlandı. Ya da bir inşaat sözleşmesi yaptın, malzeme fiyatları beklenmedik şekilde arttı ve işi aynı bedelle bitirmen imkansız hale geldi. "Şartlar değişti, sözleşmeyi aynen yerine getirmek zorunda mıyım? Sözleşmenin uyarlanması davası nedir?" diye düşünüyorsun. Bu rehberde aşırı ifa güçlüğünü ve sözleşmenin uyarlanmasını anlatıyoruz.
Ahde vefa ilkesi
Hukukta temel kural, yapılan sözleşmelere uyulmasıdır. Buna "ahde vefa" ilkesi denir. Bir sözleşme imzalayan taraf, sonradan işine gelmese bile borcunu yerine getirmek zorundadır.
Ancak bazen sözleşme yapıldıktan sonra öyle olağanüstü olaylar yaşanır ki, sözleşmeyi aynı şartlarla yerine getirmek borçlu için hakkaniyete aykırı hale gelir. Kanun bu durumda borçluya sözleşmenin yeni şartlara uyarlanmasını isteme hakkı tanır. Buna "aşırı ifa güçlüğü" denir.
Aşırı ifa güçlüğünün şartları
Kanuna göre şu şartların birlikte bulunması gerekir:
- Olağanüstü bir durum ortaya çıkmalı: Örneğin ani ve büyük bir ekonomik kriz, savaş, salgın, doğal afet veya beklenmedik ölçüde büyük kur artışı.
- Bu durum sözleşme yapılırken taraflarca öngörülmemiş ve öngörülmesi de beklenmeyen bir durum olmalı.
- Durum borçludan kaynaklanmamalı.
- Durum, sözleşme yapılırken mevcut olan dengeyi, borçludan ifayı istemenin dürüstlük kurallarına aykırı düşeceği derecede borçlu aleyhine değiştirmeli.
- Borçlu borcunu henüz ifa etmemiş olmalı ya da ifa ederken bu haklarını saklı tuttuğunu bildirmiş olmalı.
Önemli noktalar
Olağan dalgalanmalar yetmez
Ekonomide her zaman fiyat ve kur değişiklikleri olur. Olağan ölçüdeki enflasyon veya kur artışı, aşırı ifa güçlüğü sayılmaz. Uygulamada değişikliğin gerçekten olağanüstü ve öngörülemez olması aranır.
Öngörülebilir riskler kapsam dışıdır
Sözleşmeyi yaparken öngörülebilecek veya sözleşmede açıkça üstlenilmiş riskler için uyarlama istenemez. Örneğin sözleşmede "kur ne olursa olsun bedel değişmez" yazıyorsa, uyarlama istemek zorlaşır.
Borcu ifa ettiysen
Borcunu ihtirazi kayıt koymadan, yani haklarını saklı tutmadan ödediysen sonradan uyarlama isteyemezsin. Bu nedenle ödeme yaparken "aşırı ifa güçlüğünden doğan haklarımı saklı tutuyorum" diye yazılı bir bildirim yapmak önemlidir.
Hangi haklar kullanılabilir?
Şartlar varsa borçlu:
- Hakimden sözleşmenin yeni koşullara uyarlanmasını isteyebilir. Hakim, örneğin bedeli veya ödeme koşullarını değiştirerek dengeyi yeniden kurar.
- Uyarlama mümkün değilse sözleşmeden dönebilir.
- Kira gibi sürekli edimli sözleşmelerde dönme yerine kural olarak fesih hakkını kullanır.
Yabancı para borçları
Kanun, aşırı ifa güçlüğü hükmünün yabancı para borçlarında da uygulanacağını açıkça belirtir. Döviz cinsinden yapılmış kira, kredi veya satış sözleşmelerinde, olağanüstü bir kur artışı nedeniyle borçlunun durumu dürüstlük kurallarına aykırı biçimde ağırlaştıysa uyarlama istenebilir.
Konut ve çatılı işyeri kiralarında kira bedelinin belirlenmesine ilişkin ayrı kurallar vardır. Kira artışlarını Hakkını Sor'daki kira artış oranı rehberinde bulabilirsin.
Uyarlama davası nasıl açılır?
- Sözleşmenin türüne göre görevli mahkemeyi belirle. Genel olarak asliye hukuk mahkemesi, tüketici işlemlerinde tüketici mahkemesi, ticari işlerde asliye ticaret mahkemesi görevlidir. Kira uyuşmazlıklarına sulh hukuk mahkemesi bakar.
- Bazı uyuşmazlıklarda dava açmadan önce arabulucuya başvurmak zorunludur; ticari uyuşmazlıklar ve kira uyuşmazlıkları bunlardandır.
- Dilekçede olağanüstü durumu, sözleşme dengesinin nasıl bozulduğunu ve hangi değişikliği istediğini açıkla.
- Sözleşmeyi, ödeme belgelerini ve fiyat veya kur değişimini gösteren belgeleri ekle.
Mahkeme genellikle bilirkişi incelemesi yaptırarak dengenin ne ölçüde bozulduğunu belirler.
Kısaca yapılacaklar
- Ortaya çıkan durumun gerçekten olağanüstü ve öngörülemez olup olmadığını değerlendir.
- Sözleşmede bu riskin sana yüklenip yüklenmediğini kontrol et.
- Ödeme yapacaksan haklarını saklı tuttuğunu yazılı olarak bildir.
- Karşı tarafa uyarlama talebini önce yazılı olarak ilet.
- Gerekirse arabulucuya, ardından görevli mahkemeye başvur.
- Fiyat ve kur değişimini gösteren belgeleri topla.
Dayanak mevzuat
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 138: Sözleşme yapılırken öngörülmeyen ve öngörülmesi beklenmeyen olağanüstü bir durum borçludan kaynaklanmayan bir sebeple ortaya çıkar ve mevcut olguları ifanın istenmesini dürüstlük kurallarına aykırı düşecek derecede borçlu aleyhine değiştirirse, borcunu henüz ifa etmemiş veya haklarını saklı tutarak ifa etmiş borçlu hakimden sözleşmenin uyarlanmasını, bu mümkün değilse sözleşmeden dönmeyi isteyebilir; sürekli edimli sözleşmelerde kural olarak fesih hakkı kullanılır; bu hüküm yabancı para borçlarında da uygulanır.
En çok sorulan sorular
Sözleşmenin uyarlanması nedir?
Olağanüstü bir değişiklik nedeniyle dengesi bozulan sözleşmenin, hakim tarafından yeni koşullara göre yeniden düzenlenmesidir.
Döviz kuru arttı, sözleşmeyi uyarlatabilir miyim?
Artış olağanüstü ve öngörülemez nitelikteyse ve diğer şartlar varsa evet. Kanun bu hükmün yabancı para borçlarında da uygulanacağını açıkça belirtir.
Enflasyon nedeniyle uyarlama istenebilir mi?
Olağan enflasyon yeterli değildir. Değişikliğin olağanüstü ve öngörülemez olması gerekir.
Borcu ödedikten sonra uyarlama isteyebilir miyim?
Haklarını saklı tutmadan ödediysen kural olarak isteyemezsin.
Uyarlama mümkün değilse ne olur?
Sözleşmeden dönebilir, sürekli edimli sözleşmelerde ise sözleşmeyi feshedebilirsin.
Yaşadığın durumu Hakkını Sor'daki soru-cevap forumunda paylaşabilir, aynı şeyi yaşamış kişilerin deneyimlerinden faydalanabilirsin.