Sözlü Anlaşma Geçerli mi? Hangi Sözleşmeler Yazılı Yapılmak Zorunda?
Bir arkadaşınla el sıkışıp anlaştın, bir ustayla telefonda iş konuştun ya da bir yakınına borç verdin ama hiçbir şey yazıya dökülmedi. Şimdi karşı taraf sözünü tutmuyor ve "aramızda yazılı bir şey yok" diyor. "Sözlü anlaşma geçerli mi, mahkemede nasıl ispatlarım?" diye düşünüyorsun. Bu rehberde sözlü anlaşmaların geçerliliğini ve ispat yollarını anlatıyoruz.
Sözlü anlaşma geçerli mi?
Türk hukukunda temel kural şudur: Sözleşmeler, kanunda aksi öngörülmedikçe hiçbir şekle bağlı değildir. Yani taraflar karşılıklı ve birbirine uygun iradelerini açıkladığında sözleşme kurulmuş olur. Bu irade sözlü de olabilir.
Günlük hayattaki pek çok sözleşme zaten sözlü yapılır:
- Marketten alışveriş
- Bir ustaya tamir işi verme
- Arkadaşa borç para verme
- Evi kiraya verme
- Bir işyerinde işe başlama
Bunların hepsi sözlü olarak da geçerli şekilde kurulabilir.
Hangi sözleşmeler yazılı ya da resmi yapılmak zorunda?
Kanun bazı sözleşmeler için özel bir şekil arar. Bu şekle uyulmazsa sözleşme hüküm doğurmaz, yani hiç yapılmamış gibi olur. Sık karşılaşılan örnekler:
- Ev, arsa, tarla satışı: tapu müdürlüğünde resmi senetle yapılmalıdır.
- Taşınmaz satış vaadi: noterde resmi şekilde yapılmalıdır.
- Kefalet: yazılı yapılmalı, kefilin sorumlu olduğu azami miktar, kefalet tarihi ve müteselsil kefilse bu durum kefilin kendi el yazısıyla belirtilmelidir.
- Süresi bir yıl ve daha uzun olan belirli süreli iş sözleşmeleri: yazılı yapılmalıdır.
- Araç satışı: noterde yapılmalıdır.
Ayrıca yazılı şekilde yapılması zorunlu bir sözleşmenin sonradan değiştirilmesi de yazılı yapılmalıdır.
Örneğin bir arsayı sözlü anlaşmayla satın alıp parasını ödediysen, satıcıdan tapuyu devretmesini bu sözlü anlaşmaya dayanarak isteyemezsin. Ancak ödediğin parayı sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre geri isteyebilirsin.
Geçerlilik ile ispat aynı şey değil
Burada iki ayrı soruyu birbirinden ayırmak gerekir:
- Sözleşme geçerli mi?
- Sözleşmenin yapıldığını mahkemede ispat edebilir misin?
Sözlü anlaşma geçerli olabilir ama bunu ispat etmek zor olabilir. Asıl sorun genellikle ikinci soruda yaşanır.
Sözlü anlaşma nasıl ispat edilir?
Senetle ispat kuralı
Hukuk Muhakemeleri Kanunu'na göre bir hakkın doğması, devri, değiştirilmesi ya da sona ermesi amacıyla yapılan hukuki işlemlerin değeri kanundaki sınırı aşıyorsa bu işlemler senetle ispat edilmelidir. Kanunda bu sınır başlangıçta iki bin beş yüz Türk lirası olarak belirlenmiştir; ancak her yıl yeniden değerleme oranında artırılır. İşlemin yapıldığı tarihteki sınır esas alınır.
Yani bu sınırın üzerindeki bir borç veya anlaşmayı kural olarak tanıkla ispat edemezsin. Karşı taraf tanık dinlenmesine açıkça izin verirse tanık dinlenebilir.
Delil başlangıcı
Senet yoksa bile "delil başlangıcı" sayılabilecek bir belge varsa tanık dinlenebilir. Delil başlangıcı, iddia ettiğin işlemi tek başına ispata yetmese de muhtemel gösteren ve karşı tarafça verilmiş ya da gönderilmiş belgedir. Örnekler:
- Karşı tarafın gönderdiği ve borcu ya da anlaşmayı kabul eden mesajlar
- E-postalar
- Karşı tarafın el yazısıyla yazdığı notlar
- Kısmi ödeme yaptığını gösteren dekontlar
Tanıkla ispatın mümkün olduğu haller
Kanun bazı durumlarda senet aranmadan tanık dinlenmesine izin verir:
- Anne baba, çocuk, kardeş, eş, kayınpeder, kayınvalide, gelin ve damat arasındaki işlemler
- İşin niteliği gereği senede bağlanmaması teamül haline gelmiş işlemler
- Yangın, deprem gibi senet alınmasının imkansız olduğu durumlar
- Hata, hile, korkutma gibi irade bozukluğu iddiaları
- Senedin beklenmedik bir olayla kaybolduğunu gösteren deliller bulunması
Yakınına verdiğin borcu bu yüzden tanıkla da ispatlayabilirsin. Borç verilen paranın geri alınmasını Hakkını Sor'daki borç verilen para rehberinde ayrıntılı bulabilirsin.
Diğer deliller
- Banka havalesi ve EFT kayıtları
- WhatsApp ve SMS yazışmaları
- E-postalar
- Ses kayıtları (hukuka uygun elde edilmişse)
- Fatura, irsaliye, makbuz
Bu delillerin mahkemede nasıl kullanılacağını Hakkını Sor'daki mesaj ekran görüntüsü ve ses kaydı rehberlerinde bulabilirsin.
Sözlü anlaşma yapacaksan nelere dikkat etmelisin?
- Önemli tutarlarda mutlaka yazılı bir belge hazırla, imzalat.
- Yazılı belge yapamıyorsan anlaşmanın özetini mesajla karşı tarafa gönder ve onaylamasını iste.
- Ödemeleri elden değil, banka yoluyla yap ve açıklamaya ödemenin sebebini yaz.
- Anlaşma sırasında yanında güvendiğin birinin bulunmasına özen göster.
- Kanunun özel şekil aradığı işlerde (taşınmaz, kefalet, araç satışı) asla sözlü anlaşmaya güvenme.
Kısaca yapılacaklar
- Kanun özel şekil aramıyorsa sözlü anlaşma da geçerlidir.
- Taşınmaz satışı, kefalet ve araç satışı gibi işlemler yazılı ya da resmi şekilde yapılmazsa geçersizdir.
- Kanundaki parasal sınırı aşan anlaşmalar kural olarak senetle ispat edilir.
- Karşı taraftan gelen mesaj, e-posta ya da dekont delil başlangıcı sayılabilir; bu durumda tanık dinlenebilir.
- Aile içi işlemlerde senet aranmadan tanık dinlenebilir.
- Önemli anlaşmaları her zaman yazıya dök, ödemeleri bankadan yap.
Dayanak mevzuat
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 12: Sözleşmelerin geçerliliği, kanunda aksi öngörülmedikçe hiçbir şekle bağlı değildir; kanunda öngörülen şekle uyulmadan kurulan sözleşmeler hüküm doğurmaz.
- 6098 sayılı Kanun m. 13: Kanunda yazılı şekilde yapılması öngörülen bir sözleşmenin değiştirilmesi de yazılı yapılmalıdır.
- 6098 sayılı Kanun m. 237: Taşınmaz satışı ve satış vaadi resmi şekilde düzenlenmedikçe geçerli olmaz.
- 6098 sayılı Kanun m. 583: Kefalet sözleşmesi yazılı yapılmadıkça ve azami miktar ile kefalet tarihi belirtilmedikçe geçerli olmaz.
- 4857 sayılı İş Kanunu m. 8: İş sözleşmesi kural olarak özel bir şekle bağlı değildir; süresi bir yıl ve daha fazla olan iş sözleşmeleri yazılı yapılmalıdır.
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m. 200-203: Kanundaki sınırı aşan hukuki işlemler senetle ispat edilir; delil başlangıcı varsa ve aile içi işlemler gibi istisnai hallerde tanık dinlenebilir.
- 6100 sayılı Kanun ek m. 1: Senetle ispat sınırı her yıl yeniden değerleme oranında artırılır ve işlemin yapıldığı tarihteki sınır esas alınır.
En çok sorulan sorular
Sözlü anlaşma mahkemede geçerli mi?
Kanun özel bir şekil aramıyorsa sözlü anlaşma geçerlidir. Ancak kanundaki parasal sınırı aşan anlaşmaları mahkemede kural olarak senetle ispat etmen gerekir.
Senetsiz verdiğim borcu tanıkla ispatlayabilir miyim?
Tutar kanundaki sınırın altındaysa evet. Sınırın üzerindeyse kural olarak hayır; ancak karşı taraftan gelen bir mesaj ya da dekont gibi delil başlangıcı varsa veya borç verdiğin kişi yakın akrabansa tanık dinlenebilir.
WhatsApp mesajları sözlü anlaşmayı ispatlar mı?
Karşı tarafın gönderdiği ve anlaşmayı kabul eden mesajlar delil başlangıcı sayılabilir. Bu durumda mahkeme tanık da dinleyebilir.
Sözlü kira sözleşmesi geçerli mi?
Evet. Kira sözleşmesi sözlü de yapılabilir. Kira ödemelerini gösteren banka dekontları sözleşmenin varlığını ve şartlarını ispatlamada işine yarar.
Ev satışında sözlü anlaşma geçerli mi?
Hayır. Taşınmaz satışı tapu müdürlüğünde resmi senetle yapılmadıkça geçersizdir. Ödediğin parayı ise sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre geri isteyebilirsin.
Yaşadığın durumu Hakkını Sor'daki soru-cevap forumunda paylaşabilir, aynı şeyi yaşamış kişilerin deneyimlerinden faydalanabilirsin.