Suç Kaç Yılda Zamanaşımına Uğrar? Ceza Davasında Dava Zamanaşımı Süreleri
Yıllar önce yaşanan bir kavga, bir hakaret mesajı ya da bir alışveriş anlaşmazlığı yüzünden bugün ifadeye çağrıldın. "Bu olayın üzerinden çok zaman geçti, artık zamanaşımına uğramadı mı?" diye soruyorsun. Ya da tam tersine sen mağdursun ve "Şikâyet etmek için geç mi kaldım?" diye merak ediyorsun. Bu rehberde Türk Ceza Kanunu'na göre ceza davasında dava zamanaşımını, sürelerin nasıl hesaplandığını ve zamanaşımını kesen işlemleri anlatıyoruz.
Dava zamanaşımı nedir?
Dava zamanaşımı, suç işlendikten sonra kanunda belirlenen süre içinde yargılama bitirilip kesin bir sonuca bağlanmazsa devletin o suç için ceza verme yetkisinin sona ermesidir. Süre dolduğunda soruşturma aşamasındaysan kovuşturmaya yer olmadığına, dava açılmışsa davanın düşmesine karar verilir.
Dava zamanaşımı ile ceza zamanaşımı farklı şeylerdir. Dava zamanaşımı hüküm kesinleşmeden önceki dönemi, ceza zamanaşımı ise kesinleşmiş bir cezanın infaz edilmeden geçen süresini ilgilendirir. Kesinleşmiş cezalar için Hakkını Sor'daki ceza zamanaşımı rehberine bakabilirsin.
Zamanaşımı süreleri kaç yıl?
Kanunda başka bir süre öngörülmemişse kamu davası şu sürelerin geçmesiyle düşer:
- Ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasını gerektiren suçlarda otuz yıl
- Müebbet hapis cezasını gerektiren suçlarda yirmi beş yıl
- Yirmi yıldan aşağı olmamak üzere hapis cezasını gerektiren suçlarda yirmi yıl
- Beş yıldan fazla ve yirmi yıldan az hapis cezasını gerektiren suçlarda on beş yıl
- Beş yıldan fazla olmamak üzere hapis veya adli para cezasını gerektiren suçlarda sekiz yıl
Suçu işlediğin sırada on iki ile on beş yaş arasındaysan bu sürelerin yarısı, on beş ile on sekiz yaş arasındaysan üçte ikisi geçince dava düşer.
Hangi ceza esas alınır?
Süre belirlenirken sana verilecek ceza değil, suçun kanunda yazılı cezasının üst sınırı esas alınır. Suç hem hapis hem de adli para cezasıyla seçimlik olarak cezalandırılıyorsa hapis cezası dikkate alınır.
Dosyadaki delillere göre suçun daha ağır cezalı bir nitelikli hali varsa, zamanaşımı da o ağır hale göre hesaplanır. Örneğin olay basit dolandırıcılık gibi görünse de deliller nitelikli dolandırıcılığa işaret ediyorsa süre nitelikli hale göre belirlenir.
Birkaç örnek:
- Hakaret suçunun cezası üç aydan iki yıla kadar hapis veya adli para cezasıdır. Üst sınır beş yılı geçmediği için süre sekiz yıldır.
- Basit hırsızlığın cezası bir yıldan üç yıla kadar hapistir. Süre yine sekiz yıldır.
- Nitelikli dolandırıcılığın cezası üç yıldan on yıla kadar hapistir. Üst sınır beş yılı aştığı için süre on beş yıldır.
- Kasten öldürmenin cezası müebbet hapistir. Süre yirmi beş yıldır.
Süre ne zaman başlar?
Zamanaşımı kural olarak suçun işlendiği gün başlar. Bazı özel durumlar vardır:
- Teşebbüs aşamasında kalan suçlarda son hareketin yapıldığı gün başlar.
- Bir başkasını alıkoyma gibi kesintisiz suçlarda, kesintinin gerçekleştiği gün başlar.
- Zincirleme suçlarda son suçun işlendiği gün başlar.
- Çocuğa karşı anne, baba gibi üstsoyu veya çocuk üzerinde hüküm ve nüfuzu olan biri tarafından işlenen suçlarda, süre çocuğun on sekiz yaşını bitirdiği gün başlar.
Son kural, çocukken istismara uğrayan birinin yetişkin olduktan sonra şikâyette bulunabilmesi için önemlidir.
Zamanaşımını kesen işlemler
Bazı işlemler zamanaşımını keser. Kesilme olunca süre o tarihten itibaren yeniden başlar. Şu işlemler zamanaşımını keser:
- Şüpheli veya sanıklardan birinin savcı karşısında ifadesinin alınması ya da hâkim tarafından sorguya çekilmesi
- Şüpheli veya sanıklardan biri hakkında tutuklama kararı verilmesi
- Suçla ilgili iddianame düzenlenmesi
- Sanıklardan bir kısmı hakkında da olsa mahkûmiyet kararı verilmesi
Dikkat et: Polis karakolunda verilen ifade bu listede yoktur; savcı huzurunda alınan ifade sayılır.
Birden fazla kesme nedeni varsa süre en son kesme işleminden itibaren yeniden işler.
Kesilme olsa da süre sınırsız uzamaz
Zamanaşımı ne kadar kesilirse kesilsin, toplam süre kanundaki sürenin en fazla yarısı kadar uzayabilir. Örneğin sekiz yıllık zamanaşımı olan bir suçta, araya kaç kesme işlemi girerse girsin, suçun işlendiği günden itibaren en geç on iki yıl dolunca dava düşer. Buna uygulamada uzamış zamanaşımı denir.
Bu yüzden istinaf ve Yargıtay aşamasında uzun bekleyen dosyalarda uzamış zamanaşımının dolup dolmadığını mutlaka hesaplat.
Zamanaşımı ne zaman durur?
Bazı hallerde süre kesilmez ama işlemesi durur, engel kalkınca kaldığı yerden devam eder:
- Soruşturma veya kovuşturmanın bir izin ya da karara bağlı olduğu hallerde, örneğin bazı kamu görevlileri için soruşturma izni beklenirken
- Davanın başka bir mahkemede çözülmesi gereken bir meselenin sonucuna bağlı olduğu hallerde
- Hakkında kanuna göre kaçaklık kararı verilen sanık için bu karar kaldırılıncaya kadar
Yani yurt dışına kaçıp yargılamadan uzak duran ve hakkında kaçaklık kararı verilen biri, zamanaşımının dolmasını bekleyerek kurtulamaz.
Zamanaşımından vazgeçebilir miyim?
Hayır. Zamanaşımı mahkeme veya savcılık tarafından kendiliğinden uygulanır ve sanık bundan vazgeçemez. Sen "Ben beraat etmek istiyorum, düşme kararı istemiyorum" desen de süre dolduysa kural olarak dava düşer.
Ancak dosyadaki delillere göre hemen beraat kararı verilebilecek durumdaysan mahkeme düşme kararı vermez, doğrudan beraat kararı verir. Suçsuz olduğunu gösteren güçlü delillerin varsa bunu duruşmada vurgula.
Şikâyet süresi ile karıştırma
Hakaret, basit yaralama gibi şikâyete bağlı suçlarda ayrıca altı aylık şikâyet süresi vardır. Bu süre, fiili ve faili öğrendiğin günden başlar. Dava zamanaşımı dolmamış olsa bile altı ay içinde şikâyet etmezsen soruşturma yapılamaz. Hakaret suçunda ayrıca olayın üzerinden iki yıl geçtiyse artık şikâyet edilemez. Ayrıntılar için Hakkını Sor'daki şikâyet süresi rehberine bakabilirsin.
Zamanaşımı tazminat hakkını da bitirir mi?
Ceza davasının düşmesi, mağdurun hukuk mahkemesinde tazminat isteme hakkını kendiliğinden bitirmez. Tazminat davası için Türk Borçlar Kanunu'ndaki süreler uygulanır; fiil aynı zamanda suçsa ve ceza kanunundaki zamanaşımı daha uzunsa bu uzun süre esas alınır. Tazminat süreleri için alacak zamanaşımı rehberine bakabilirsin.
Kısaca yapılacaklar
- Suçun kanunda yazılı cezasının üst sınırını öğren; süre buna göre belirlenir.
- Suç tarihini ve dosyadaki ilk savcılık ifadesi, iddianame, mahkûmiyet tarihlerini not et.
- Kesme işlemlerinden sonra sürenin yeniden başladığını unutma.
- Uzamış zamanaşımını, yani kanuni sürenin bir buçuk katını ayrıca hesapla.
- Şikâyete bağlı suçlarda altı aylık şikâyet süresini kaçırma.
- Beraat için güçlü delilin varsa düşme yerine beraat istendiğini duruşmada belirt.
Dayanak mevzuat
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 66: Kamu davası, suçun cezasının üst sınırına göre otuz, yirmi beş, yirmi, on beş veya sekiz yıl geçmesiyle düşer; süre suç tarihinden, zincirleme suçta son suçtan, çocuğa karşı üstsoyun işlediği suçlarda çocuğun on sekiz yaşını bitirmesinden başlar.
- 5237 sayılı Kanun m. 67: Savcı huzurunda ifade veya sorgu, tutuklama kararı, iddianame ve mahkûmiyet kararı zamanaşımını keser; kesilme halinde süre en fazla kanuni sürenin yarısı kadar uzar; izin beklenmesi ve kaçaklık kararı halinde zamanaşımı durur.
- 5237 sayılı Kanun m. 72: Dava zamanaşımı kendiliğinden uygulanır ve sanık bundan vazgeçemez.
- 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 223: Kanundaki düşme sebeplerinin varlığında davanın düşmesine karar verilir; ancak derhal beraat kararı verilebilecek hallerde düşme kararı verilemez.
En çok sorulan sorular
Hakaret suçu kaç yılda zamanaşımına uğrar?
Dava zamanaşımı sekiz yıldır, kesilmelerle en fazla on iki yıla uzar. Ancak şikâyet için ayrıca altı aylık süre vardır.
Karakolda ifade vermek zamanaşımını keser mi?
Hayır. Zamanaşımını kesen ifade, savcı huzurunda alınan ifadedir.
Zamanaşımı dolunca dosya kendiliğinden kapanır mı?
Evet. Savcılık veya mahkeme süreyi kendiliğinden dikkate alır; düşme veya kovuşturmaya yer olmadığı kararı verir.
Yurt dışına kaçan kişinin davası zamanaşımına uğrar mı?
Hakkında kaçaklık kararı verilmişse karar kaldırılıncaya kadar zamanaşımı durur.
Dava düşerse tazminat isteyemez miyim?
İsteyebilirsin. Tazminat davası için hukuk mahkemesinde ayrı süreler uygulanır.
Yaşadığın durumu Hakkını Sor'daki soru-cevap forumunda paylaşabilir, aynı şeyi yaşamış kişilerin deneyimlerinden faydalanabilirsin.