Tacir Cezai Şartın İndirilmesini İsteyebilir mi? Ticari Sözleşmede Yüksek Ceza
Şirketin bir müşteriyle tedarik sözleşmesi imzaladı. Sözleşmede "Teslimde geciken her gün için sözleşme bedelinin yüzde biri ceza ödenir" yazıyordu. Hammadde krizi yüzünden teslim iki ay gecikti ve şimdi senden sözleşme bedelinin yarısından fazlası ceza olarak isteniyor. Bir avukata danıştığında "Tacir olduğun için mahkemeden cezanın indirilmesini isteyemezsin" dedi. "Bu kadar yüksek bir ceza adil mi? Hiçbir şey yapamaz mıyım?" diye düşünüyorsun. Bu rehberde Türk Ticaret Kanunu ve Türk Borçlar Kanunu'ndaki cezai şart indirimi kurallarını anlatıyoruz.
Cezai şart nedir?
Cezai şart, bir sözleşmede borcun hiç veya gereği gibi yerine getirilmemesi halinde ödenecek miktarın önceden kararlaştırılmasıdır. Taraflar cezanın miktarını serbestçe belirleyebilir.
Normalde hâkim aşırı cezayı indirir
Türk Borçlar Kanunu'na göre hâkim, aşırı gördüğü cezai şartı kendiliğinden indirir. Yani tacir olmayan biri için yüksek bir ceza, mahkemece hakkaniyete uygun bir miktara düşürülebilir.
Tacir için istisna
Tacir sıfatına sahip borçlu, aşırı ceza kararlaştırıldığı iddiasıyla sözleşme cezasının indirilmesini mahkemeden isteyemez.
Kanun tacirin basiretli bir iş adamı gibi hareket etmesini bekler. Bu nedenle tacirin imzaladığı ceza miktarının sonuçlarını önceden hesaplaması gerektiği kabul edilir.
Aynı kural, tacirin borçlu olduğu aşırı ücret iddiaları için de geçerlidir.
Kim tacir sayılır?
- Bir ticari işletmeyi kısmen de olsa kendi adına işleten kişi tacirdir.
- Ticari işletme açtığını ilan araçlarıyla halka duyuran veya ticaret siciline tescil ettirip ilan eden kişi, fiilen işletmeye başlamamış olsa bile tacir sayılır.
- Şirketler, örneğin limited ve anonim şirketler, tacirdir.
Esnaf ise tacir sayılmaz. Esnafla tacir arasındaki sınır Cumhurbaşkanı kararıyla belirlenir. Esnaf isen, cezai şartın indirilmesini isteyebilirsin.
Tacir olsan bile yapabileceklerin
Tacir olman her durumda cezayı ödemek zorunda olduğun anlamına gelmez:
- Asıl borç herhangi bir sebeple geçersizse cezai şart istenemez.
- Aksi kararlaştırılmadıkça, asıl borç senin sorumlu tutulamayacağın bir sebeple sonradan imkânsız hale geldiyse ceza istenemez.
- Uygulamada, cezanın tacirin ekonomik açıdan mahvına sebep olacak kadar ağır olması halinde, Yargıtay içtihatlarında dürüstlük kuralı ve ahlaka aykırılık gerekçesiyle sınırlı bir indirim yapılabildiği kabul edilmektedir. Bu istisnai bir durumdur ve somut olaya göre değişir.
- Cezai şartın şartlarının gerçekten gerçekleşip gerçekleşmediğini, örneğin gecikmenin karşı tarafın kusurundan kaynaklanıp kaynaklanmadığını tartışabilirsin.
Cezai şartın kira sözleşmesindeki uygulaması için Hakkını Sor'daki cezai şart ve kira gecikme tazminatı rehberine bakabilirsin.
Kısaca yapılacaklar
- Ticari sözleşme imzalamadan önce cezai şartın tutarını ve en kötü senaryodaki toplam miktarı hesapla.
- Günlük cezalarda bir üst sınır, örneğin sözleşme bedelinin yüzde onu, koyulmasını iste.
- Gecikme karşı tarafın veya mücbir sebebin etkisiyle olduysa bunu belgeleyerek sakla.
- Esnaf mı tacir mi olduğunu belirle; esnafsan indirim talebinde bulun.
- Cezanın ekonomik mahvına yol açacak düzeyde olduğu durumlarda bir avukatla dava stratejisini değerlendir.
Dayanak mevzuat
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 182: Taraflar ceza miktarını serbestçe belirler; asıl borç geçersizse veya borçlunun sorumlu olmadığı sebeple imkânsızlaşmışsa ceza istenemez; hâkim aşırı gördüğü cezayı kendiliğinden indirir.
- 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu m. 22: Tacir sıfatını haiz borçlu, TBK m. 182/3 ve ilgili hükümlerdeki hallerde aşırı ücret veya ceza iddiasıyla indirim isteyemez.
- 6102 sayılı Kanun m. 12: Ticari işletmeyi kısmen de olsa kendi adına işleten kişi tacirdir; işletme açtığını ilan eden veya sicile tescil ettiren de tacir sayılır.
- 6102 sayılı Kanun m. 11 ve m. 18: Ticari işletme ile esnaf işletmesi arasındaki sınır Cumhurbaşkanı kararıyla belirlenir; tacir basiretli bir iş adamı gibi hareket etmelidir.
En çok sorulan sorular
Tacir cezai şartın indirilmesini isteyebilir mi?
Kural olarak hayır. Tacir sıfatını taşıyan borçlu aşırı ceza iddiasıyla indirim isteyemez.
Esnaf da bu kurala tabi mi?
Hayır. Esnaf tacir sayılmaz; hâkim aşırı cezayı indirebilir.
Ceza beni iflasa sürükleyecek kadar yüksek, yine de öder miyim?
Yargıtay içtihatlarında, tacirin ekonomik mahvına yol açacak cezalarda istisnai olarak indirim yapılabildiği kabul edilmektedir. Somut duruma göre değerlendirilir.
Asıl sözleşme geçersizse ceza istenebilir mi?
Hayır. Asıl borç geçersizse cezai şart da istenemez.
Şirketim limited şirket, tacir sayılır mı?
Evet. Ticaret şirketleri tacirdir.
Yaşadığın durumu Hakkını Sor'daki soru-cevap forumunda paylaşabilir, aynı şeyi yaşamış kişilerin deneyimlerinden faydalanabilirsin.