Toplu İşten Çıkarma: İşverenin Uyması Gereken Kurallar ve İşçinin Hakları
Şirket "küçülmeye gidiyoruz" dedi ve aynı ay içinde onlarca kişi işten çıkarıldı. Sen de listede varsın. "Toplu işten çıkarma nedir, işveren bunu nasıl yapmak zorunda, toplu çıkarmada işe iade davası açabilir miyim, tazminatımı alır mıyım?" diye düşünüyorsun. Bu rehberde toplu işçi çıkarmanın kurallarını ve işçinin haklarını anlatıyoruz.
Toplu işçi çıkarma ne zaman olur?
İşveren ekonomik, teknolojik, yapısal ve benzeri nedenlerle, bir aylık süre içinde aynı tarihte veya farklı tarihlerde şu sayıda işçinin işine son verirse bu toplu işçi çıkarma sayılır:
- 20 ile 100 işçi çalışan işyerlerinde en az 10 işçi
- 101 ile 300 işçi çalışan işyerlerinde en az yüzde on oranında işçi
- 301 ve daha fazla işçi çalışan işyerlerinde en az 30 işçi
Bu sayıya, işçinin davranışı veya yetersizliği nedeniyle değil, işletmenin gerekleri nedeniyle yapılan fesihler girer. Haklı nedenle derhal yapılan fesihler sayılmaz.
İşverenin uyması gereken kurallar
Otuz gün önceden bildirim
İşveren toplu işçi çıkarmak istediğinde bunu en az otuz gün önceden yazıyla:
- İşyeri sendika temsilcilerine,
- Çalışma ve İş Kurumu il müdürlüğüne,
- Türkiye İş Kurumuna
bildirmek zorundadır. Bildirimde işçi çıkarmanın sebepleri, etkilenecek işçi sayısı ve grupları ile işten çıkarmaların hangi zaman diliminde yapılacağı yer almalıdır.
Sendika ile görüşme
Bildirimden sonra işveren ile sendika temsilcileri arasında görüşme yapılır. Bu görüşmelerde toplu çıkarmanın önlenmesi, çıkarılacak işçi sayısının azaltılması ya da işçiler açısından olumsuz etkilerin en aza indirilmesi konuşulur. Görüşmenin yapıldığını gösteren bir belge düzenlenir.
Fesihler otuz gün sonra geçerli olur
Fesih bildirimleri, işverenin toplu çıkarma isteğini il müdürlüğüne bildirmesinden otuz gün sonra hüküm doğurur. Yani işveren bu süre dolmadan toplu çıkarma kapsamındaki işçilerin sözleşmesini sona erdiremez.
İşyeri tamamen kapanırsa
İşyeri bütünüyle ve kesin olarak kapatılıyorsa, işveren yalnızca durumu en az otuz gün önceden il müdürlüğüne ve Türkiye İş Kurumuna bildirmek ve işyerinde ilan etmekle yükümlüdür. Bu durumda sendikayla görüşme zorunluluğu yoktur.
Toplu çıkarmada işe iade davası açabilir misin?
Evet. İşveren toplu işçi çıkarma kurallarını, işçilerin iş güvencesine ilişkin hükümlerin uygulanmasını engellemek amacıyla kullanamaz. Aksi halde işçi işe iade davası açabilir.
İş güvencesi kapsamındaysan, yani en az otuz işçi çalışan bir işyerinde en az altı aydır çalışıyorsan ve belirsiz süreli sözleşmen varsa, toplu çıkarmada da feshin geçerli bir nedene dayandığını işverenin ispat etmesi gerekir.
İşe iade davasında mahkeme genellikle şunlara bakar:
- İşverenin gerçekten ekonomik ya da yapısal bir sorunu var mı?
- Fesih son çare olarak mı uygulandı? İşçiyi başka bir bölümde çalıştırmak mümkün müydü?
- İşçi seçimi objektif ölçütlerle mi yapıldı?
- Çıkarmadan sonra yerine yeni işçi alındı mı?
İşe iade davası için fesih bildiriminden itibaren bir ay içinde arabulucuya başvurman gerekir. Ayrıntıları Hakkını Sor'daki işe iade rehberinde bulabilirsin.
Tazminat hakların
Toplu işten çıkarma, işçi açısından haklarını ortadan kaldırmaz. Şartları varsa:
- Kıdem tazminatı
- İhbar tazminatı ya da ihbar süresine ait ücret
- Kullanılmayan yıllık izin ücreti
- Ödenmemiş maaş ve fazla mesai alacakları
isteyebilirsin. Ayrıca şartları varsa işsizlik maaşı için İŞKUR'a başvurabilirsin. İşsizlik maaşının şartlarını Hakkını Sor'daki işsizlik maaşı rehberinde bulabilirsin.
Yeniden işe alınmada öncelik
İşveren toplu işçi çıkarmanın kesinleşmesinden itibaren altı ay içinde aynı nitelikteki iş için yeniden işçi almak isterse, nitelikleri uygun olan eski işçileri tercihen işe çağırır.
Mevsimlik işler
Mevsim ve kampanya işlerinde çalışan işçilerin, işin niteliğine bağlı olarak işten çıkarılmasında toplu işçi çıkarma kuralları uygulanmaz.
Kısaca yapılacaklar
- Bir ay içinde belirli sayıda işçinin işletme gerekleri nedeniyle çıkarılması toplu işçi çıkarmadır.
- İşveren en az otuz gün önceden sendikaya, il müdürlüğüne ve İŞKUR'a yazılı bildirim yapmalıdır.
- Fesihler bildirimden otuz gün sonra geçerli olur.
- Toplu çıkarmada da iş güvencesi kapsamındaysan işe iade davası açabilirsin.
- Bir ay içinde arabulucuya başvur.
- Kıdem, ihbar ve izin ücretini iste; işsizlik maaşı için İŞKUR'a başvur.
Dayanak mevzuat
- 4857 sayılı İş Kanunu m. 29/1-2: İşveren toplu işçi çıkarmak istediğinde en az otuz gün önceden sendika temsilcilerine, bölge müdürlüğüne ve Türkiye İş Kurumuna yazılı bildirir; bir ay içinde 20-100 işçili işyerinde en az 10, 101-300 işçili işyerinde en az yüzde on, 301 ve üzeri işçili işyerinde en az 30 işçinin işine son verilmesi toplu çıkarma sayılır.
- 4857 sayılı Kanun m. 29/4-5: Bildirimden sonra sendika temsilcileriyle görüşme yapılır; fesih bildirimleri bölge müdürlüğüne bildirimden otuz gün sonra hüküm doğurur.
- 4857 sayılı Kanun m. 29/6-7: İşyeri tamamen kapatılıyorsa yalnızca otuz gün önceden bildirim ve ilan yapılır; işveren altı ay içinde aynı iş için işçi alacaksa nitelikleri uygun eski işçileri tercihen çağırır.
- 4857 sayılı Kanun m. 29/9: İşveren toplu çıkarma hükümlerini iş güvencesi hükümlerinin uygulanmasını engellemek amacıyla kullanamaz; aksi halde işçi bu hükümlere göre dava açabilir.
En çok sorulan sorular
Toplu işten çıkarmada işe iade davası açılır mı?
Evet. İş güvencesi kapsamındaysan toplu çıkarmada da işe iade davası açabilirsin. Feshin geçerli bir nedene dayandığını işveren ispat etmek zorundadır.
Toplu işten çıkarmada kıdem tazminatı ödenir mi?
Evet. Şartları varsa kıdem tazminatı, ihbar tazminatı ve kullanılmayan izin ücretlerini alırsın.
Kaç kişi çıkarılırsa toplu işten çıkarma sayılır?
İşyerindeki işçi sayısına göre değişir: 20-100 işçili yerlerde en az 10, 101-300 işçili yerlerde en az yüzde on, 301 ve üzeri işçili yerlerde en az 30 işçinin bir ay içinde çıkarılması gerekir.
İşveren toplu çıkarmayı bildirmeden yaparsa ne olur?
Fesihler, il müdürlüğüne bildirimden otuz gün sonra hüküm doğurur. Usule uyulmaması, işe iade davasında feshin geçerliliğinin değerlendirilmesinde de önem taşıyabilir.
Çıkarıldığım işyeri yeniden işçi alırsa beni çağırmak zorunda mı?
İşveren altı ay içinde aynı nitelikteki iş için işçi alacaksa, nitelikleri uygun olan eski işçileri tercihen işe çağırır.
Yaşadığın durumu Hakkını Sor'daki soru-cevap forumunda paylaşabilir, aynı şeyi yaşamış kişilerin deneyimlerinden faydalanabilirsin.