Yangın, Sel veya Deprem Yüzünden Sözleşme Yerine Getirilemedi: İfa İmkansızlığı
Satın almak için kapora verdiğin ikinci el araç, teslimden önce sel felaketinde hurdaya döndü. Düğün salonunu kiraladın, ama salon yangında kullanılamaz hale geldi. Ya da bir sanatçıyla anlaştın, sanatçı ağır bir hastalık nedeniyle sahneye çıkamıyor. "Bu durumda sözleşme ne olur? Ödediğim parayı geri alabilir miyim? Karşı taraf yine de para isteyebilir mi?" diye düşünüyorsun. Bu rehberde Borçlar Kanunundaki ifa imkansızlığını anlatıyoruz.
İfa imkansızlığı nedir?
İfa imkansızlığı, borcun sözleşme yapıldıktan sonra yerine getirilmesinin imkansız hale gelmesidir. Örneğin:
- Satılacak eşyanın yangında, selde veya depremde yok olması
- Kiralanacak yerin kullanılamaz hale gelmesi
- Kişisel olarak yapılması gereken bir işin, yapacak kişinin ölümü veya ağır hastalığı nedeniyle yapılamaması
Ancak her zorluk imkansızlık değildir. Borcun yerine getirilmesi yalnızca zorlaştıysa veya pahalılaştıysa, imkansızlık değil aşırı ifa güçlüğü söz konusu olabilir. Bunu Hakkını Sor'daki aşırı ifa güçlüğü rehberinde bulabilirsin.
Borçlunun sorumlu olmadığı imkansızlık
Borcun ifası borçlunun sorumlu tutulamayacağı sebeplerle imkansız hale gelirse, borç sona erer. Yani borçlu, örneğin bir doğal afet nedeniyle teslim edemediği eşyayı teslim etmek zorunda değildir ve bunun için tazminat da ödemez.
Karşılıklı sözleşmelerde ne olur?
Satış veya kira gibi karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde, imkansızlık nedeniyle borçtan kurtulan borçlu:
- Karşı taraftan almış olduğu şeyi sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre geri vermek zorundadır. Örneğin aldığı kaporayı veya peşinatı iade eder.
- Henüz kendisine ödenmemiş olan bedeli isteme hakkını kaybeder.
Örnek: Ev eşyası almak için 10.000 lira peşinat ödedin. Eşyalar, satıcının kusuru olmadan, teslimden önce depoda çıkan yangında yandı. Satıcı eşyayı teslim etmekten kurtulur, ama aldığı 10.000 lirayı sana geri vermek zorundadır ve kalan bedeli de isteyemez.
Hasarın alacaklıya yükletildiği durumlar
Kanun veya sözleşmeyle borcun ifasından önce doğan hasarın alacaklıya yükletilmiş olduğu durumlarda bu kural uygulanmaz. Bu durumda alacaklı, eşya yok olsa bile karşı edimi ödemek zorunda kalabilir.
Satış sözleşmesinde hasarın ne zaman alıcıya geçtiğini Hakkını Sor'daki satılan mal teslimden önce zarar gördü rehberinde bulabilirsin.
Borçlunun bildirim yükümlülüğü
İfa imkansızlaştığında borçlu:
- Durumu alacaklıya gecikmeden bildirmek zorundadır.
- Zararın artmaması için gerekli önlemleri almak zorundadır.
Borçlu bunları yapmazsa, bundan doğan zararları gidermekle yükümlü olur. Örneğin düğün salonu yangında kullanılamaz hale geldiyse, salon sahibi bunu hemen çifte bildirmelidir ki başka bir salon bulabilsinler.
Kısmi imkansızlık
Borcun yalnızca bir kısmı borçlunun sorumlu olmadığı sebeplerle imkansız hale gelirse:
- Borçlu, borcunun yalnızca imkansızlaşan kısmından kurtulur.
- Ancak bu kısmi imkansızlık önceden öngörülseydi tarafların böyle bir sözleşme yapmayacağı açıkça anlaşılıyorsa, borcun tamamı sona erer.
Karşılıklı sözleşmelerde bir tarafın borcu kısmen imkansızlaşırsa:
- Alacaklı kısmi ifaya razı olursa, karşı edim de o oranda yerine getirilir. Yani bedel de o oranda indirilir.
- Alacaklı kısmi ifaya razı olmazsa veya karşı edim bölünemiyorsa, tam imkansızlık hükümleri uygulanır.
Borçlunun sorumlu olduğu imkansızlık
İmkansızlık borçlunun kusurundan kaynaklanıyorsa durum farklıdır. Örneğin satıcı aynı eşyayı başkasına sattıysa veya eşyayı özensizlikle bozduysa, borçlu borcundan kurtulmaz ve borcu yerine getirmemekten doğan zararı tazmin etmek zorunda kalır.
Borçlu teslim için temerrüde düştükten sonra eşya beklenmedik bir halle yok olursa da sorumluluk devam edebilir. Bunu Hakkını Sor'daki borçlu gecikmeye düştü rehberinde bulabilirsin.
Kısaca yapılacaklar
- İfanın gerçekten imkansız mı, yoksa sadece zorlaşmış mı olduğunu belirle.
- İmkansızlığın sebebini ve borçlunun kusuru olup olmadığını araştır.
- Ödediğin peşinat veya kaporanın iadesini yazılı olarak iste.
- Borçlu imkansızlığı zamanında bildirmediyse, bu yüzden uğradığın zararı da talep et.
- Kısmi imkansızlıkta kısmi ifayı kabul edip bedelin indirilmesini mi, yoksa sözleşmenin tamamen sona ermesini mi istediğine karar ver.
- Sözleşmende hasarın kime ait olduğuna ilişkin bir hüküm olup olmadığını kontrol et.
Dayanak mevzuat
- 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 136: Borcun ifası borçlunun sorumlu tutulamayacağı sebeplerle imkansızlaşırsa borç sona erer; karşılıklı sözleşmelerde borçlu aldığını sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre geri verir ve ifa edilmemiş karşı edimi isteme hakkını kaybeder; hasarın alacaklıya yükletildiği haller saklıdır; imkansızlığı gecikmeden bildirmeyen ve önlem almayan borçlu doğan zararları giderir.
- 6098 sayılı Kanun m. 137: Kısmi imkansızlıkta borçlu yalnız imkansızlaşan kısımdan kurtulur; önceden öngörülseydi sözleşme yapılmayacağı açıksa borcun tamamı sona erer; karşılıklı sözleşmelerde alacaklı kısmi ifaya razı olursa karşı edim o oranda ifa edilir, razı olmazsa tam imkansızlık hükümleri uygulanır.
En çok sorulan sorular
Satın aldığım eşya teslimden önce yok oldu, paramı geri alabilir miyim?
Satıcının kusuru yoksa borcu sona erer, ama aldığı bedeli sana geri vermek zorundadır. Hasarın sana geçtiği özel durumlar ise saklıdır.
İmkansızlık ile aşırı ifa güçlüğü arasındaki fark nedir?
İmkansızlıkta borç hiç yerine getirilemez. Aşırı ifa güçlüğünde borç yerine getirilebilir, ama koşullar beklenmedik şekilde ağırlaşmıştır.
Borcun yalnızca bir kısmı imkansızlaştı, ne olur?
Borçlu yalnızca o kısımdan kurtulur. Kısmi ifayı kabul edersen bedel de o oranda indirilir; kabul etmezsen tam imkansızlık hükümleri uygulanır.
Karşı taraf imkansızlığı bana geç bildirdi, ne yapabilirim?
Geç bildirim nedeniyle uğradığın zararın giderilmesini isteyebilirsin.
İmkansızlık borçlunun kusurundan kaynaklanıyorsa ne olur?
Borçlu borcundan kurtulmaz ve borcu yerine getirmemekten doğan zararı tazmin etmek zorunda kalır.
Yaşadığın durumu Hakkını Sor'daki soru-cevap forumunda paylaşabilir, aynı şeyi yaşamış kişilerin deneyimlerinden faydalanabilirsin.