Zorla veya Çok Düşük Ücretle Çalıştırılmak Suç mu? İş ve Çalışma Hürriyetinin İhlali
Patronun pasaportunu elinde tutuyor ve "borcunu ödemeden gidemezsin" diyerek seni çalışmaya zorluyor. Belki de tarlada veya bir atölyede, gidecek başka yerin olmadığını bilen biri seni neredeyse hiç para vermeden, kötü koşullarda konaklatarak çalıştırıyor. Ya da biri, tehditle işine gitmeni veya dükkanını açmanı engelliyor. Bu davranışlar Türk Ceza Kanunu'nda iş ve çalışma hürriyetinin ihlali suçu olarak düzenlenmiştir. Bu rehberde bu suçun türlerini, cezalarını ve neler yapabileceğini anlatıyoruz.
İş ve çalışma hürriyeti nedir?
Herkes dilediği işte çalışma ve istemediği işte çalışmama özgürlüğüne sahiptir. Kimse zorla bir işte çalıştırılamaz, işinden veya ticaretinden zorla alıkonulamaz.
Kanun bu özgürlüğü ihlal eden davranışları dört grupta cezalandırır.
1. Cebir veya tehditle çalışma özgürlüğünü engellemek
Cebir veya tehdit kullanarak ya da hukuka aykırı başka bir davranışla bir kişinin iş ve çalışma özgürlüğünü ihlal etmek suçtur. Örneğin:
- Birini zorla bir işte çalışmaya veya işini bırakmaya zorlamak
- Tehditle bir kişinin işyerini açmasını veya işine gitmesini engellemek
- Kimlik veya pasaportunu alıkoyarak birini işten ayrılmaktan alıkoymak
Bu suçun cezası altı aydan iki yıla kadar hapis veya adli para cezasıdır. Bu hal şikayete bağlıdır; altı ay içinde şikayette bulunman gerekir.
2. Çaresizliği sömürerek çalıştırmak
Bir kişinin çaresizliğini, kimsesizliğini veya kendisine bağımlılığını sömürerek:
- Onu ücretsiz çalıştırmak,
- Yaptığı işe göre açıkça orantısız, çok düşük bir ücretle çalıştırmak,
- Ya da insan onuruyla bağdaşmayan çalışma ve konaklama koşullarına tabi tutmak
suçtur. Mevsimlik işçilerin, yabancı uyruklu kişilerin veya gidecek yeri olmayan kişilerin çok ağır koşullarda çalıştırılması bu kapsama girebilir.
Bu suçun cezası altı aydan üç yıla kadar hapis veya en az yüz gün adli para cezasıdır. Bir kişiyi bu duruma düşürmek amacıyla bulan, gönderen veya bir yerden başka bir yere taşıyan kişi de aynı cezayı alır.
3. Ücret ve çalışma koşulları için zorlama
Cebir veya tehditle işçiyi veya işvereni ücretleri düşürmeye ya da artırmaya, daha önce kabul edilenden farklı koşullarla anlaşmaya zorlamak ya da bir işin durmasına neden olmak da suçtur. Bu halin cezası altı aydan üç yıla kadar hapistir.
Maaşımı ödemeyen işveren bu suçu işler mi?
Maaşın geç veya eksik ödenmesi tek başına bu suçu oluşturmaz; bu durumda iş hukukundaki yollara başvurman gerekir. Ücreti ödenmeyen işçi haklı nedenle sözleşmesini feshedebilir ve alacakları için arabulucuya başvurabilir.
Ancak işveren seni tehditle çalışmaya devam etmeye zorluyorsa, belgelerini alıkoyuyorsa veya çaresizliğini sömürerek çok düşük ücretle çalıştırıyorsa ceza boyutu da ortaya çıkar.
Daha ağır durumlar: insan ticareti
Bir kişi zorla çalıştırmak amacıyla tehdit, baskı, kandırma veya çaresizliğinden yararlanma yoluyla bulunur, taşınır veya barındırılırsa, durum çok daha ağır cezalı insan ticareti suçunu oluşturabilir. Bu suçta mağdurun rızası geçersizdir.
Neler yapabilirsin?
- Acil bir tehlike varsa 112'yi ara.
- Kolluğa veya Cumhuriyet başsavcılığına şikayette bulun.
- Pasaport veya kimliğin alıkonulduysa bunu şikayetinde açıkça belirt.
- Çalışma koşullarını gösteren fotoğraf, mesaj ve ödeme kayıtlarını sakla.
- Aynı yerde çalışan diğer kişilerin adlarını not et; tanık olarak dinlenebilirler.
- Sigortasız çalıştırılıyorsan SGK'ya, iş güvenliği ve çalışma koşulları için Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığına da başvurabilirsin.
Kısaca yapılacaklar
- Zorla çalıştırılıyorsan veya belgelerin alıkonulduysa polise veya savcılığa başvur.
- Tehditle çalışma özgürlüğün engellendiyse altı ay içinde şikayet et.
- Çalışma ve konaklama koşullarını kayda al.
- Ücret alacakların için iş hukukundaki yolları da kullan.
- Sigortasız çalıştırılıyorsan SGK'ya bildir.
Dayanak mevzuat
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 117: Cebir, tehdit veya hukuka aykırı davranışla iş ve çalışma hürriyetini ihlal eden şikayet üzerine altı aydan iki yıla kadar hapis veya adli para cezası; çaresizliği sömürerek ücretsiz veya orantısız düşük ücretle ya da insan onuruna aykırı koşullarda çalıştıran ve bu amaçla kişi tedarik eden veya taşıyan altı aydan üç yıla kadar hapis veya en az yüz gün adli para cezası; cebir veya tehditle ücret veya çalışma koşulları için zorlayan ya da işin durmasına neden olan altı aydan üç yıla kadar hapis cezası alır.
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 80: Zorla çalıştırma amacıyla tehdit, baskı, kandırma veya çaresizlikten yararlanarak kişileri tedarik etmek, taşımak veya barındırmak insan ticareti suçudur ve mağdurun rızası geçersizdir.
- 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m. 73: Şikayete bağlı suçlarda şikayet, fiilin ve failin öğrenilmesinden itibaren altı ay içinde yapılmalıdır.
En çok sorulan sorular
İşverenin pasaportumu alıkoyması suç mu?
Pasaportunu alıkoyarak seni çalışmaya zorluyor veya işten ayrılmanı engelliyorsa iş ve çalışma hürriyetinin ihlali suçu oluşabilir.
Çok düşük maaşla çalıştırılmak suç mu?
Çaresizliğin, kimsesizliğin veya ona bağımlılığın sömürülerek yaptığın işle açıkça orantısız bir ücretle çalıştırılıyorsan suç oluşabilir.
Maaşımı ödemeyen patronu bu suçtan şikayet edebilir miyim?
Maaşın ödenmemesi tek başına bu suçu oluşturmaz. Ücret alacakların için arabulucuya başvurmalı ve iş hukukundaki yolları kullanmalısın.
Bu suçun cezası ne?
Türüne göre altı aydan iki veya üç yıla kadar hapis ya da adli para cezasıdır.
Şikayet süresi var mı?
Cebir veya tehditle çalışma özgürlüğünün engellenmesi şikayete bağlıdır ve altı ay içinde şikayet edilmelidir.
Yaşadığın durumu Hakkını Sor'daki soru-cevap forumunda paylaşabilir, aynı şeyi yaşamış kişilerin deneyimlerinden faydalanabilirsin.